مقدمه :

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

زرغون شهر یا Zarghun Shar یا زرغون ښار؛ یکی از مناطق زیبا و سرسبز ولایت لوگر است . این روستا در جنوب زاهدآباد ( زید اباد ) متصل سرک بین 69 درجه و 8 دقیقه و 24 ثانیه طول البلد شرقی و 34 درجه و 7 دقیقه عرض البلد شمالی واقع است . (1) 
زرغون شهرولایت لوکر(2) 53 کیلومتر از کابل فاصله دارد. کوتل پیوار را با کابل وصل میکند و شامل 9 قریه و روستا میباشد . در سال 1888 م هنگام سلطنت امیر عبدالرحمن خان 250 خانواده دراین روستا زندگی داشتند.

مقدمه :

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

ولسوالى خروار بین 68 درجه 41 دقیقه 36 ثانیه طول البلد شرقی و 33 درجه 33 دقیقه 58 ثانیه عرض البلد شمالی در ولایت لوگر موقعیت دارد . این ولسوالی در 50 کيلومترى جنوب پل علم موقعيت دارد .در 90 کیلومتری جنوب کابل و 40 کیلومتری شمال شرق غزنی افتاده است . که با ولايات غزنى ، پکتيا و ميدان وردک سرحد مشترک دارد، یا ساده ترگفت که شمالا" به غزنی و غربا" به زرمت و از جنوب به اصطلاح انگلیس ها به لوگر محاط است . انگلیس ها این بخش از لوگر را قسما" ( مملکت فقیر؟) نام داده که اسحله به اسانی از آنجا میگذرد صاحب منصب انگلیسی « اوترام » با سواره نظام و توپ های 9 پونده به ساحه خروار مارش نمود که ارتفاع آن بین 7500 تا 10000 فُت از سطح بحربلندی داشت .

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

بند خروار از حیث متانت و موقعیت و فراخی کاسه بند در جمله بند های درجه اول میباشد. این بند در یک تنگی قرار دارد و طول حصه تحتانی آن 20 متر و ارتفاع آن 30 متر و طول حصه فوقانی آن 250 متر معین شده است . چنانچه از روی نقشه آن معلوم میشود طرفین تنگی مذکور سنگلاج بوده برای تعمیر بند خیلی مناسب است .متن بند از سنگ تعمیر گردیده است ولی آن بدنه بند که رخ به آب و متصل به آب است به عرض دو متر و پنجاه سانتی متر پخته کاری شده است و مخلوطی مصالح آن چونه، سمنت و سندله و ریگ است که علاوه برآن جهت منع نفوذ آب به اندازه پنجاه سانتی مترورق سمنتی دیگر نیز دارد.

عبدالله عبدالله او معلم عطا د قوماندان رسول په فاتحه کې یو بل ته لاس وراچولی دی خو احمد ولي مسعود او صلاح الدین رباني یې ترمنځ شوي او سره خلاص کړي یې دي.‌
ویل کیږي چې د عطا او عبدالله تر منځ‌ د هغو پیسو په سر ستونزه راولاړه شوې چې عطا د عبدالله په کمپاین کې لګولي او اوس عطا په عبدالله باندې د غلا تور لګوي.‌
په عکس کې ښکاري چې د ټلوالې دغه دواړه مشران له خلاصي وروسته هم یو بل ته سره برګ دي.‌

د لوګر د محمدآغې ولسوالۍ د زرغون ښار په کلی کې د ماین چاودنې له مله ۱۳ تنو مرګ ژوبله واوښته.
د محمدآغۍ ولسوال نصیر احمد امین وايي چې دغه چاودنه نن شاوخوا یولس بجې د یادې ولسوالۍ په زرغون ښار سیمه کې د ملکي وګړو پر یو سراچه ډوله موټر شوې چې له امله یې ۱۳ تنو ته مرګ ژوبله اوښتې.
 د محمدآغې ولسوال وايي په دغه پېښه کې د پنځو میرمنو په ګډون پنځه ماشومان او یو سړی وژل شوي او دوه تنه نور ټپیان دي.

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

ولسوالی بره کی برک که با داشتن 329 کیلومتر مربع در ولایت لوکر موقعیت دارد مردم آن به زراعت اشتغال داشته وجمعیت آن در سال 2006 میلادی، 78063 نفر اعلام شده است. این ولسوالی ازطرف غرب به سیدآباد وردگ، شمال و شرق به پل علم و از طرف جنوب به ولسوالی چرخ محاط میباشد. این ولسوالی دارای 168 قریه و قلعه بوده است. از قبیل:

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

ولسوالی خوشی 477 کیلومتر مربع وسعت داشته و ازطرف غرب و جنوب به پل علم، و از طرف شمال به محمد آغه، و از شرق به ولسوالی ازره، و جنوب شرق به سید کرم محاط است . این ولسوالی بیشترازپانزده قریه و قلعه دارد؛ که 5 تای آن بیشتر از 500 نفر نفوس داشت . نفوس آن در سال 2006 م به 15127 نفر و به گمان غالب فعلا" 25800 نفر میباشد. قریه ها و قلعه ها عبارتند از :

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

مقدمه :

زمانیکه نام چرخ را در اذهان خویش می پرورانیم ؛ اسمای مولانا یعقوب چرخی، قطب الدین ، سپه سالار غلام حیدر خان و پسران او غلام نبی خان چرخی، غلام صدیق خان چرخی و چندین مبارز دیگر تداعی میگردد. 

اما ظاهراً نام‌ شهر همان‌ كلمه اوستایی ( Caxra ) بوده که امروز به کلمه دری‌ چرخ‌ همسان است .و دربرخی‌ منابع‌ به‌ صورت‌ جَرْخ‌ هم‌ ضبط‌ شده‌ است‌ (رک : به ابن‌بطوطه‌، ج‌1، ص‌ 398) . در 366 هـ ق، حوالی‌ چرخ‌ نبرد گاه‌ سبكتگین‌ و كابلشاه‌ بوده‌ است‌ (منهاج‌ سراج‌، ج‌ 1، ص‌ 227). در اوایل‌ قرن هشتم‌، ابن‌بطوطه آنجا را قریه‌ای‌ بزرگ‌ با باغهای‌ فراوان‌ و میوه‌های‌ نیكو وصف‌ كرده‌ است‌ كه‌ نماز جمعه‌ در آن‌ شهر برگزار می‌شد.

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

این ولسوالی 770 کیلومتر مربع مساحت داشته و احصاییه سال (؟) نشان میدهد که نفوس این ولسوالی از 8630 تا 9510 نفر محاسبه شده است . اما احصاییه دولتی در سال 2006 م جمعیت این ولسوالی ا به 14550 نفر اعلام نموده است (1). این ولسوالی از طرف جنوب غرب به ولسوالی خوشی، و از طرف شمال غرب به ولسوالی محمد آغه، و از جانب شمال به ولسوالی حصارک ولایت ننگرهار و از طرف شرق به شیرزاد و از طرف جنوب به جاجی محاط است . این ولسوالی 32 قریه دارد که چهار قریه آن بیشتر از 500 نفر نفوس دارد .

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

کلنگار جمعا" با پل علم که مرکز ولایت است دارای 1056 کیومتر مربع وسعت دارد و نفوس آن قبلا" بین 23860 تا 48 5415 نفر میرسید . اما جمعیت آن در سال 2006 میلادی، 88886 نفر اعلام شده است از طرف غرب به برکی و چک وردک،از شمال به محمد آغه و از شرق به خوشی و جنوب شرق به سیدکرم وگردیز و جنوب غرب به چرخ محاط و محدود بود. کلنگار در حدود بیشتر از129 قریه و دهات و قلعه بود بیشتر ازسی قریه آن بالای 500 نفر نفوس داشت.

نویسنده: استاد شاه محمود محمود

محمدآغه یکی از ولسوالی های بزرگ ولایت لوگر است . در داستانهای فولکلوری آمده است که دو برادر بنام جمال آغه و محمد آغه از باشندگان ولایت غزنی عزم سفر نمودند محمد آغه در لوگر و جمال آغه در ولایت کاپیسا مسکن گزین شدند . این ولسوالی 1017 کیلومتر مربع مساحت دارد. و در حدود 35 کیلومتر از ولایت کابل فاصله دارد . مردم زراعت پیشه و مختلط از اقوام مختلف است . نفوس آن قبلا" به 20900 نفر بود. در سال 1990 نفوس این ولسوالی را به 57690 نفر محاسبه نموده اند . محمد آغه از جنوب غرب به پل علم ، و از طرف غرب به نرخ میدان شهر و شمال به چهارآسیاب و خاک جبار، از طرف شرق به ازره ، و جنوب به خوشی محاط است . این ولسوالی شامل 73 قریه و قلعه میباشد .

نویسنده: کاوه عزم

غلام نبی خان چرخی یکی از نام‌دارترین مبارزان آزادیخواه و استقلال‌‌طلب کشور ما بود که در برابر ارتجاع رزمید و مرگ را بر زندگی در سایه استبداد ترجیح داد. او الگویی شد برای روشنفکران مترقی و نامش به خط زرین در تاریخ ما حک گردید. غلام‌نبی در دوره خفقان نادرشاهی در برابر ظلم، خیانت و مزدوری آن شاه جنایت‌پیشه ایستادگی کرد و به این دلیل بصورت وحشیانه به قتل رسید.

محترم محمد معصوم ستانکزی د محمود خان ستانکزی زوی دی چې د ۱۹۵۸ زیږدیز کال کی د افغانستان په سويل ختیځ ولایت لوګر کې نړۍ ته سترگې غړولي.

زده کړی:
  لومړنۍ زده کړې يې د مغلو خیلو په ښوونځی کې او دويمې زده کړې يې د محمد آغی په عالي ليسه کي بشپړ کړی. ښاغلي ستانکزی د خپلو لوړو زده کړو پيل د کابل مخابرات انستیوت د مایکرو ویف په څانګه کې کړی،او انستیوت د فارغیدو وروسته يې د ليسانس بشپړه دوره د مخابري په برخه کي حربی پوهنتون کې سر ته رسولې. د ليسانس د کچې وروسته يې خپله لومړنۍ ماسټري د مدیریت او اداری علومو په څانگه کي په پیرستون پوهنتون کې بشپړه کړې، نوموړي خپله دويمه ماسټري په (د اوږده پرمختګ او رغوڼی فلسفه) کې د برطانیا په کامبریج پوهنتون کې سر ته رسولې.

قسمتی از صحبت های یکتن از قوماندانان وطندوست این سرزمین در قریه زرغون شهر

خبریال: خان ولي احمدزی

دغه موزیم به په ۴۰ جریبه ځمکه کې جوړ شي او په کې به د لوګر د مس عینک په ګډون ټول تاریخي اثار ساتل کیږي. د افغانستان د کانونو او پټرولیم وزارت د لوګر ولایت د مس عینک د تاریخي اثارو د غوره ساتلو په موخه په دغه ولایت کې د  یو ستر تاریخي موزیم د جوړولو خبر ورکوي. د ياد وزارت وزیر ډاکټر داود شاه صبا وویل، چې دغه موزیم به د اطلاعاتواو کلتور وزارت سره په همغږي په محمداغې ولسوالۍ کې جوړيږي.

لوګر، خان ولي احمدزی:

په هغه غونډه کې چې د لوګر په مرکز پل علم کې جوړه شوي وه ددغه  ولایت ولایتي مسولینو  په ګډون سلګونه کسانو ورکې ګډون کړي وه. په غونډه کې د لوګر یو شمیر پخوانېو جهادي قوماندانانو او  قومې مخورو د شاه امان الله خان هغه سرښندنې چې د هیواد د ازادې د ترلاسه کولو لپاره یې کړي وی وستایلي.

نن د لوګر ولایت په شمول د افغانستان په کوټ کوټ کې د آزادۍ ۹۶ کلیزه په شاندارو مراسمو سره و لمانځل شوه.

قوماندان بسم الله فرزند غلام محمد مسکونه قریه زرغون شهر ولایت لوگر و یکی از قوماندانان حزب جمیعت اسلامی بعد از سپری نمودن مدتها در زندان بگرام به شکل مرموزی بقتل رسیده است. قرار اطلاع زمانیکه بازماندگان و فامیل موصوف به بگرام غرض تسلیمی مئيت شان مراجعه میکنند مسؤلین زندان بگرام الی روشن شدن قضیه مرگ موصوف از بازدید و تسلیمی مییت به فامیل اش انکار کرده .