عبدالاحد مومند؛ مردی که آسمان را برای افغانستان نزدیک‌تر کرد

عبدالاحد مومند از چهره‌هایی بود که در روزگاری آشفته، پرچم افغانستان را به مدار زمین برد و نام کشورش را در کنار کشورهای صاحب فضانورد ثبت کرد. او نخستین فضانورد افغانستان و نخستین مسلمانی بود که قرآن کریم را با خود به فضا برد.

کودکی زیر آسمان پرستاره غزنی

عبدالاحد مومند در ۱۱ جدی ۱۳۳۷ خورشیدی در منطقهٔ روستای سردهٔ ولسوالی اندر ولایت غزنی، در خانواده‌ای کشاورز چشم به جهان گشود. کودکی او در میان دشت‌ها و آسمان صاف غزنی سپری شد؛ جایی که شب‌ها همراه پدرش به ستاره‌ها نگاه می‌کرد و رؤیای پرواز در ذهنش شکل می‌گرفت.

او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در کابل ادامه داد و سپس از پولیتخنیک کابل و دانشکدهٔ نیروی هوایی فارغ شد. پس از آن برای آموزش خلبانی به اتحاد جماهیر شوروی رفت؛ سفری که بعدها مسیر زندگی او را برای همیشه تغییر داد.

از کابین جنگنده تا ایستگاه فضایی میر

سال ۱۹۸۸ میلادی، در حالی که شوروی در آستانهٔ خروج از افغانستان قرار داشت، برنامه‌ای با عنوان «اینترکسموس» تصمیم گرفت نخستین فضانورد افغان را به فضا بفرستد.

از میان نزدیک به چهارصد داوطلب، تنها دو نفر برای آموزش نهایی به مسکو اعزام شدند: عبدالاحد مومند و محمد دوران. آموزش معمول فضانوردان دو سال زمان می‌برد، اما به دلیل شرایط سیاسی، این دوره در کمتر از نه ماه فشرده شد.

در نهایت، عبدالاحد مومند موفق شد همهٔ آزمون‌های دشوار جسمی، روانی و علمی را با موفقیت پشت سر بگذارد و به عنوان نخستین فضانورد افغانستان انتخاب شود.

سفر تاریخی به فضا

در هفتم سنبله ۱۳۶۷ (۲۹ اگست ۱۹۸۸)، فضاپیمای «سایوز تی‌ام-۶» از پایگاه فضایی بایکونور با سه سرنشین به سوی ایستگاه فضایی میر پرتاب شد.

فرماندهٔ این مأموریت ولادیمیر لیاخوف بود و والری پلیاکوف نیز به عنوان پزشک فضانورد در کنار عبدالاحد مومند حضور داشت.

این مأموریت ۸ شبانه‌روز، ۲۰ ساعت و ۲۶ دقیقه به طول انجامید و طی آن فضانوردان در ایستگاه فضایی میر به پژوهش‌های علمی، پزشکی، اخترفیزیکی و زیست‌شناختی پرداختند.

یکی از وظایف مهم عبدالاحد مومند، تصویربرداری از افغانستان برای مطالعات زمین‌شناسی، منابع آب، معادن و بررسی ساختارهای طبیعی کشور بود.

«هیچ سیاره‌ای مانند زمین زیبا نبود»

سال‌ها بعد، عبدالاحد مومند در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی، زیباترین خاطرهٔ سفرش را چنین توصیف کرد:

«هیچ سیاره‌ای مثل زمین زیبا نبود.»

او می‌گفت وقتی زمین را از فراز فضا می‌دید، مرزهای سیاسی ناپدید می‌شدند و همهٔ انسان‌ها خانه‌ای مشترک داشتند.

در همان روزها که افغانستان درگیر جنگ بود، مومند از ایستگاه فضایی میر پیامی برای مردم کشورش فرستاد و آرزو کرد که صلح و آرامش دوباره به سرزمینش بازگردد.

گفت‌وگو با نجیب‌الله از مدار زمین

یکی از خاطره‌انگیزترین لحظات این مأموریت، تماس تلفنی محمد نجیب‌الله، رئیس‌جمهور وقت افغانستان، با عبدالاحد مومند در ایستگاه فضایی میر بود.

نجیب‌الله در آن گفت‌وگو آرزو کرد که کاش می‌توانست افغانستان را از آن ارتفاع ببیند؛ همان سرزمینی که مومند آن را از میان ابرها و آبی بی‌کران زمین نظاره می‌کرد.

نخستین مسلمانی که قرآن را به فضا برد

عبدالاحد مومند در این سفر نسخه‌ای از قرآن کریم را نیز همراه خود داشت و به همین دلیل به عنوان نخستین مسلمان شناخته می‌شود که قرآن را به فضا برد.

این اقدام برای بسیاری از مردم افغانستان و جهان اسلام، نمادی از پیوند علم، ایمان و پیشرفت انسانی بود.

بازگشت یک قهرمان

پس از پایان مأموریت، مومند با فضاپیمای «سایوز تی‌ام-۵» در قزاقستان فرود آمد و سپس با استقبال گسترده وارد کابل شد.

او به سرعت به یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های افغانستان تبدیل شد و رسانه‌ها پیوسته دربارهٔ تجربهٔ سفرش گزارش تهیه می‌کردند.

اما این دوران چندان طولانی نبود. پس از مدتی از مرکز توجه فاصله گرفت و حتی مدتی بدون وظیفه ماند تا اینکه به عنوان معاون وزارت حمل‌ونقل منصوب شد.

مهاجرت و دوری از وطن

با آغاز جنگ‌های داخلی در سال ۱۹۹۲، عبدالاحد مومند برای حفظ امنیت خانواده‌اش تصمیم گرفت موقتاً افغانستان را ترک کند.

او ابتدا قصد داشت سفری کوتاه به هند داشته باشد، اما شرایط کشور باعث شد این سفر به مهاجرتی طولانی تبدیل شود.

سرانجام در آلمان ساکن شد و در شهر اشتوتگارت به عنوان محاسب مشغول کار گردید و سال‌ها زندگی آرام و دور از هیاهوی شهرت را در کنار همسر، دو دختر و یک پسرش ادامه داد.

بازگشت به خاطرات

در سال ۲۰۱۴، بی‌بی‌سی مستندی دربارهٔ زندگی او ساخت. در این سفر، عبدالاحد مومند دوباره با ولادیمیر لیاخوف، فرماندهٔ مأموریت فضایی‌اش، دیدار کرد و خاطرات آن روزها را زنده ساخت.

او همچنین به کابل سفر کرد و با محمد دوران، دوست و همدورهٔ خود، دیدار نمود. جوانان و اعضای سازمان فضایی افغانستان نیز از او به عنوان قهرمان ملی استقبال کردند.

مومند پس از دیدار با نسل تازهٔ علاقه‌مندان علم و فناوری گفته بود که آیندهٔ افغانستان را در چهرهٔ همین جوانان امیدوارکننده می‌بیند؛ نسلی که می‌خواهد کشور را خانهٔ مشترک همه بداند.

وداع با مردی که به ستاره‌ها رسید

عبدالاحد مومند در ۳۰ جوزای ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰ جون ۲۰۲۶) در آلمان درگذشت.

او نه تنها نخستین فضانورد افغانستان، بلکه نماد توانایی و استعداد نسلی بود که نشان داد فرزندان این سرزمین می‌توانند از مرزهای زمین نیز فراتر بروند.

با مهر

سروش مهرنوش نیکزاد