ولې یوازې اقتصادي وده فقر نه شي ختمولای؟

لیکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت.

سریزه:

فقر د نړۍ له هغو سترو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو څخه دی چې لا هم میلیونونه انسانان ورسره مخ دي. په اوسني عصر کې که څه هم ډېرو هېوادونو اقتصادي وده کړې، صنعتي پرمختګونه یې کړي، او د نړیوال تجارت برخه ګرځېدلي، خو بیا هم د هغوی د ټولنو لویه برخه له بېوزلۍ، لوږې، بېکارۍ، او نابرابرۍ سره ژوند کوي. همدا حقیقت دا پوښتنه راپورته کوي چې ولې یوازې اقتصادي وده د فقر د ختمولو لپاره بسنه نه کوي؟ ډېری اقتصادپوهان اوس په دې باور دي چې که اقتصادي وده له عادلانه پالیسۍ، ټولنیز خوندیتوب، او د دولت له فعال رول سره یوځای نه وي.

نو شتمني به یوازې د محدودو کسانو لاسونو ته ولاړه شي او د ټولنې غریب قشر به لا نور هم وروسته پاتې شي. عربه اقتصادپوهه او پروفيسوره راچا رمضان په خپلو څېړنو کې همدې موضوع ته ځانګړې پاملرنه کړې ده. هغې د مصر او نورو مخ پر ودې هېوادونو د فقر، خوراکي خوندیتوب، سبسایډۍ، او غیررسمي اقتصاد په اړه مهمې څېړنې ترسره کړې دي او څرګنده کړې یې ده چې د فقر کمول یوازې د اقتصاد په وده نه، بلکې د عادلانه اقتصادي او ټولنیزو پالیسيو په پلي کولو پورې تړاو لري.

فقر یوازې د پیسو کمښت نه دی، بلکې د ژوند د اساسي اړتیاوو د نه پوره کېدو نوم هم دی. کله چې خلک مناسب خواړه، روغتیايي خدمات، تعلیم، او خوندي سرپناه ونه لري، نو هغوی د فقر له سختو اغېزو سره مخ کېږي. د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې، په نړۍ کې لا هم میلیونونه انسانان تر فقر لاندې ژوند کوي او د عاید نابرابري ورځ تر بلې پراخېږي. په ډېرو هېوادونو کې اقتصادي وده شوې، خو د دغې ودې ګټې یوازې شتمنو خلکو ته رسېدلې دي. همدا وجه ده چې د اقتصاد د لوړې کچې تر څنګ هم د فقر ستونزه دوام لري.

پروفيسوره راچا رمضان باور لري چې ازاد بازار تل د ټولنې د ټولو خلکو ستونزې نه شي حل کولای، ځکه بازار تر ډېره د ګټې پر اصل ولاړ وي، نه د ټولنیز عدالت پر اصل. که دولت غریب خلک یوازې بازار ته پرېږدي، نو شتمن خلک به لا شتمن شي او غریب خلک به له لا ډېرو ستونزو سره مخ شي.

 له همدې امله حکومت باید د خلکو د ژوند اساسي اړتیاوې خوندي کړي او داسې پالیسۍ جوړې کړي چې د ټولنې کمزوري قشرونه تر فشار لاندې نه شي.

د خوراکي سبسایډۍ موضوع د پروفيسورې راچا رمضان د څېړنو له مهمو برخو څخه ده. سبسایډي هغه اقتصادي مرسته ده چې حکومت یې د اساسي توکو د بیو د کمولو لپاره ورکوي، تر څو غریب خلک وکولای شي خپلې اړتیاوې پوره کړي. د مصر د خوراکي سبسایډۍ په اړه د هغې څېړنه ښيي چې د ټیټ عاید لرونکو کورنیو شاوخوا څلوېښت سلنه اړینه کالوري د همدې سبسایډۍ له لارې ترلاسه کېده.

 دا په دې معنا ده چې که حکومت دغه مرستې ختمې کړې وای، نو میلیونونه خلک به له لوږې او شدید فقر سره مخ شوي وای. څېړنه دا هم څرګندوي چې یوازې د ډوډۍ سبسایډۍ سلګونه زره کسان د فقر له کرښې پورته ساتلي وو.

دغه حقیقت یوازې په مصر پورې محدود نه دی. په هند، بنګله دېش، او ځینو افریقایي هېوادونو کې هم د خوراکي مرستو او نغدي ملاتړ پروګرامونو د غریبو خلکو په ژوند مثبت اغېز کړی دی. برعکس، په هغو هېوادونو کې چې اقتصادي اصلاحات په ناڅاپي ډول ترسره شوي او د غریبو خلکو ملاتړ پکې کم شوی، د فقر کچه لوړه شوې ده. د بېلګې په توګه، په ځینو افریقایي هېوادونو کې د نړیوالو اقتصادي ادارو تر فشار لاندې د سبسایډیو کمېدو د خوراکي توکو بیې لوړې کړې او غریب خلک یې له سختو ستونزو سره مخ کړل.

پروفيسوره راچا رمضان ټینګار کوي چې اقتصادي اصلاحات باید تدریجي او عادلانه وي. ځینې حکومتونه هڅه کوي چې د بودجې د سپما لپاره سبسایډۍ ختمې کړي، خو که بدیل حمایوي سیستمونه موجود نه وي، نو غریب خلک تر ټولو زیات زیان ویني.

 له همدې امله هغې سپارښتنه کړې چې حکومتونه باید د اصلاحاتو تر څنګ نغدي مرستې، د بیو کنټرول، روغتیايي خدمات، او د کارموندنې پروګرامونه هم فعال وساتي.

د فقر د دوام بل مهم علت غیررسمي اقتصاد دی. غیررسمي اقتصاد هغه اقتصادي فعالیتونو ته ویل کېږي چې قانوني قرارداد، بیمه، ثابت معاش، او ټولنیز خوندیتوب ونه لري. په ډېرو مخ پر ودې هېوادونو کې میلیونونه خلک په همدې ډول کارونو بوخت دي. هغوی ورځنۍ مزدوري کوي، خو د راتلونکي لپاره هېڅ ډاډ نه لري. که ناروغ شي یا کار له لاسه ورکړي، نو له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ کېږي. د پروفيسورې راچا رمضان او هنان ناظیر ګډه څېړنه ښيي چې غیررسمي کار د فقر د دوام یو مهم عامل دی، ځکه دا ډول کارونه کم عاید، کمزوری خوندیتوب، او بې‌ثباته راتلونکی لري.

له همدې امله حکومتونه باید رسمي کارموندنه زیاته کړي، کوچنیو کاروبارونو ته اسانتیاوې برابرې کړي، او د کار قانون پیاوړی کړي. کله چې خلک ثابت کار، قانوني حقونه، او ټولنیز خوندیتوب ولري، نو د فقر د کمېدو امکان زیاتېږي.

تعلیم هم د فقر د کمولو یو مهم اصل دی. هغه ټولنې چې د تعلیم کچه پکې لوړه وي، هلته د فقر اندازه نسبتاً کمه وي. تعلیم خلکو ته د مهارت، کار، او لوړ عاید فرصتونه برابروي. که غریب ماشومان له تعلیم څخه محروم پاتې شي، نو فقر نسل په نسل انتقالېږي. همدارنګه روغتیايي خدمات هم مهم دي، ځکه ناروغي د غریبو کورنیو اقتصاد نور هم کمزوری کوي. که حکومت روغتیايي اسانتیاوې برابرې نه کړي، نو غریب خلک به د درملنې لپاره خپل لږ عاید هم له لاسه ورکړي.

د کلیوالي سیمو پراختیا هم د فقر د کمولو لپاره ضروري ده. په ډېرو هېوادونو کې کلیوالي خلک له بېکارۍ، خرابو سړکونو، د اوبو له کمښت، او کمزورو ښوونځیو سره مخ دي. که حکومت په کرنه، اوبو، برېښنا، ښوونځیو، او روغتیايي مرکزونو پانګونه وکړي، نو د کلیوالو خلکو ژوند به ښه شي او فقر به راکم شي. افغانستان هم له هغو هېوادونو څخه دی چې په کلیوالو سیمو کې د فقر کچه پکې لوړه ده. د بېکارۍ، ناامنۍ، او اقتصادي کمزورۍ له امله ډېرې کورنۍ د ژوند له سختو ستونزو سره مخ دي. له همدې امله افغانستان ته هم داسې پالیسۍ پکار دي چې د غریبو خلکو ملاتړ وکړي او د ټولنې د کمزورو قشرونو اړتیاوې خوندي کړي.

په حقیقت کې یوازې اقتصادي وده د فقر ستونزه نه شي حل کولای، ځکه کله ناکله اقتصادي وده یوازې د شتمنو خلکو په ګټه تمامېږي. که د شتمنۍ عادلانه وېش، ټولنیز عدالت، او د خلکو ملاتړ موجود نه وي، نو نابرابري به پراخه شي او فقر به دوام وکړي. همدا وجه ده چې اوس ډېری اقتصادپوهان د “شاملې اقتصادي ودې” نظریه وړاندې کوي، یعنې داسې وده چې ګټه یې د ټولنې ټولو خلکو ته ورسېږي، نه یوازې محدودو شتمنو کسانو ته.

پایله:

د پروفيسورې راچا رمضان د څېړنو اساسي پیغام دا دی چې فقر یوازې د اقتصادي ودې په وسیله نه ختمېږي. که اقتصادي وده له عدالت، ټولنیز خوندیتوب، او د غریبو خلکو له ملاتړ سره یوځای نه وي، نو شتمني به یوازې د لږو خلکو لاس ته ولاړه شي او نابرابري به نوره هم زیاته شي. د خوراکي سبسایډۍ ساتنه، عادلانه اصلاحات، رسمي کارموندنه، تعلیم، روغتیا، او د کلیوالو سیمو پراختیا هغه مهم عوامل دي چې کولی شي د فقر کچه راکمه کړي. له همدې امله حکومتونه باید داسې پالیسۍ غوره کړي چې هر انسان د خوراک، تعلیم، روغتیا، او عزتمند ژوند حق ترلاسه کړي، ځکه همدا د عادلانه او پرمختللې ټولنې بنسټ جوړوي.