از کوتل منار تا ده‌افغانان؛

نخستین رویارویی در سایۀ بالاحصار

همایون رأی توقف در بوری و خواجه‌پشته را نپذیرفت و نقشه آن شد که از راه کوتل منار، مستقیم بر کابل فشار آورد. پیش‌قراولان سپاه به سرکردگی میرزا هندال تا حدود ده‌افغانان، نزدیک روضۀ بابا شمشیر—که در برخی نسخه‌های اکبرنامه «بابا ششپر» ضبط شده و همان زیارت مشهور شاه دوشمشیره در کنار کابل‌رود دانسته می‌شود—پیش رفتند. این ناحیه، در آستانۀ شهر و زیر نگاه ارگ، جایگاه نخستین برخورد شد.

نزدیک شدن سپاه همایون اضطراب شدیدی در قلعه و بالاحصار برانگیخت. کامران که بر ارگ تکیه داشت، حتی نسبت به زنان خاندان—از جمله خواهر و مادر مشترکشان—نگران بود. به روایت همایون‌نامهِ گلبدن بیگم، او خواست تا گلبدن و مادرش را در خانه‌ای معین نگاه دارند؛ گلبدن اما نوشت که رضایت نداد جدا از جایی باشد که مادرش در آن است. این سطرها، گوشه‌ای از بیم و بی‌اعتمادی درون ارگ را نشان می‌دهد؛ جایی که صدای نقاره‌های بیرون با اضطراب اندرون درهم می‌آمیخت.

کامران برای مقابله، شیرافگن را با نیروهای کارآمد به میدان فرستاد. گلبدن از فراز بالاحصار حرکت سپاه را می‌دید و می‌نویسد که با دیدن نقاره‌زنی و گذر آنان از حوالی «بابا دستی»، زنان ارگ گریه می‌کردند و آرزو داشتند کار به جنگ نکشد. هرچند جای دقیق «بابا دستی» روشن نیست، پیداست که در نزدیکی حصار و در مسیر حرکت نیروها بوده است.

برخورد نخست در حوالی ده‌افغانان رخ داد. به روایت اکبرنامه، درگیری سختی درگرفت؛ بخشی از سپاه همایون متزلزل شد، اما میرزا هندال ایستادگی کرد. با رسیدن قراچه‌خان، میر برکه و دیگران، کفه به سود همایون سنگین شد. شیرافگن دستگیر و به حضور آورده شد؛ همایون در آغاز مایل به حبس و تأدیب او بود، اما با اصرار برخی امیران، به سیاست کشته شد.

گلبدن بیگم از همان منظرۀ بالاحصار می‌افزاید که بسیاری از قراولان کامران دستگیر شدند؛ برخی کشته و برخی در بند افتادند. جوکی‌خان، از امرای کامران، نیز اسیر شد. پس از این پیروزی نخستین، همایون با کوکبه و دبدبه به پیش آمد، خیمه و بارگاه برپا کرد و برای هر امیر موضعی معین ساخت؛ از جمله به میرزا هندال «مورچال پل مستان» سپرده شد و در پیرامون شهر مواضع دفاعی تعیین گردید.

بدین‌سان، راه کوتل منار و ده‌افغانان به صحنۀ نخستین تصادم بدل شد؛ تصادمی که هم نوید پیشروی همایون بود و هم خبر از محاصره‌ای می‌داد که سایۀ آن بر اندرون بالاحصار سنگین‌تر می‌شد.

#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد

منبع:

احمدعلی کهزاد، بالاحصار کابل و پیشامدهای تاریخی آن، جلد اول، صص 120به بعد