چه کسی مسیر تاریخ افغانستان را منحرف کرد؟

یک تحلیل بلند دربارهٔ ریشه‌های بحران سیاسی افغانستان:

پرسش «چه کسی مسیر تاریخ افغانستان را منحرف کرد؟» در نگاه نخست به‌دنبال یک فرد یا یک حکومت می‌گردد؛ اما پژوهش‌های معتبر تاریخ افغانستان نشان می‌دهد که پاسخ، نه یک نام، بلکه یک الگوی تکرارشونده است. الگوی تصمیم‌گیری فردمحور، نهادهای ضعیف، شکاف‌های اجتماعی و مداخلات خارجی، بارها مسیر کشور را تغییر داده و افغانستان را در چرخهٔ بحران نگه داشته است. توماس بارفیلد، پژوهشگر برجستهٔ تاریخ افغانستان، در کتاب تاریخ فرهنگ و سیاسی افغانستان توضیح می‌دهد که «بحران‌های افغانستان زمانی عمیق شده‌اند که دولت، جامعه و قدرت‌های خارجی هم‌زمان در برابر هم قرار گرفته‌اند، نه در کنار هم.»

رهبران داخلی؛ میان اصلاحات شتاب‌زده و ثبات ایستا:

در روایت تاریخ افغانستان، نقش رهبران داخلی برجسته است؛ اما نه به‌عنوان «مقصران منفرد»، بلکه به‌عنوان بخشی از چرخهٔ تصمیم‌گیری‌های نادرست. از امان‌الله خان تا حکومت‌های کمونیستی، الگوی مشابهی دیده می‌شود: یا اصلاحات شتاب‌زده بدون پشتوانهٔ اجتماعی، یا ثبات ظاهری بدون اصلاحات ساختاری.

امان‌الله خان نخستین رهبر افغانستان بود که پروژهٔ دولت مدرن را آغاز کرد، اما سرعت بالای اصلاحات—از تغییرات فرهنگی تا محدودکردن قدرت قبایل—بدون آماده‌سازی اجتماعی، موجی از مقاومت ایجاد کرد. پژوهش‌های دانشگاه ملی استرالیا تأکید می‌کنند که «اصلاحات امان‌الله بیش از آن‌که نهاد بسازد، ساختارهای سنتی را تحریک کرد» و همین امر به سقوط او انجامید.

در مقابل، ظاهرشاه دوره‌ای طولانی از ثبات را رهبری کرد، اما این ثبات «ایستا» بود و اصلاحات عمیق در نظام اداری و سیاسی به تعویق افتاد. همین تأخیر باعث شد نارضایتی‌ها در میان نخبه‌گان و ارتش انباشته شود و تغییر، نه از مسیر اصلاحات، بلکه از مسیر کودتا رقم بخورد.

کودتاها و تصمیم‌های ایدئولوژیک؛ نقطه‌های انحراف بزرگ

کودتای ۱۳۵۷ حزب دموکراتیک خلق یکی از سرنوشت‌سازترین لحظات تاریخ افغانستان بود. رهبران حزب با تصور ایجاد «تحول سریع»، اصلاحات اجباری را بر جامعه‌ای تحمیل کردند که ساختارهای سنتی آن نادیده گرفته شده بود. بارنت روبین، پژوهشگر برجستهٔ افغانستان، این دوره را «نمونهٔ روشن تصمیم‌گیری ایدئولوژیک بدون درک واقعیت‌های اجتماعی» می‌نامد. سرکوب گسترده، وابستگی شدید به شوروی و واکنش‌های اجتماعی، افغانستان را وارد جنگی کرد که پیامدهای آن هنوز ادامه دارد.

قدرت‌های خارجی؛ از بازی بزرگ تا جنگ سرد

هیچ تحلیل جدی تاریخ افغانستان نقش قدرت‌های خارجی را نادیده نمی‌گیرد. از زمان رقابت بریتانیا و روسیه در قرن نوزدهم تا دوران جنگ سرد و پس از ۲۰۰۱، افغانستان اغلب به‌عنوان «دولت حایل» و میدان رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی دیده شده است. این رقابت‌ها نه‌تنها جنگ و بی‌ثباتی را تشدید کرده، بلکه الگوهای حکمرانی رانتی را نیز تقویت کرده است؛ دولت‌هایی که به‌جای تکیه بر مالیات و پاسخ‌گویی به شهروندان، بر کمک و حمایت خارجی متکی بوده‌اند.

قدرت‌های خارجی مسیر تاریخ افغانستان را «منحرف» نکرده‌اند، اما هر بار که شکاف داخلی وجود داشته، آن را عمیق‌تر کرده‌اند.

نهادهای ضعیف و جامعهٔ چندپاره؛ بستر دائمی بحران

پژوهش‌های دولت‌سازی افغانستان نشان می‌دهد که مشکل اصلی، نبود نهادهای پایدار بوده است. قانون اساسی نوشتن یا اعلام اصلاحات، بدون نهادهای اجرایی کارآمد و حمایت اجتماعی، هرگز نتوانسته از تکرار بحران‌ها جلوگیری کند. بارفیلد توضیح می‌دهد که «قدرت در افغانستان اغلب به افراد گره خورده، نه به نهادها» و همین امر باعث شده با رفتن یک رهبر، کل ساختار سیاسی فرو بریزد.

در کنار این، جامعهٔ چندقومیتی و چندمنطقه‌ای افغانستان، وقتی بدون یک «قرارداد اجتماعی» اداره شده، به‌راحتی به میدان بسیج قومی و منطقه‌ای بدل شده است. نبود احزاب سیاسی، نبود نظام مالیاتی پایدار و نبود بوروکراسی حرفه‌ای، همه عواملی بوده‌اند که مسیر کشور را آسیب‌پذیر کرده‌اند.

جمع‌بندی؛ مقصر یک نفر نیست، یک الگوست

اگر بخواهیم با زبان پژوهشگران پاسخ دهیم، «کسی که مسیر تاریخ افغانستان را منحرف کرد» نه یک فرد، بلکه یک الگو است:

• رهبران شخص‌محور
• نهادهای ضعیف
• مداخلهٔ خارجی
• نبود اجماع ملی
• و تصمیم‌های بزرگ بدون گفت‌وگو با جامعه

به تعبیر یکی از تحلیل‌گران معاصر، «مشکل افغانستان این نیست که یک نفر تاریخ را منحرف کرده؛ مشکل این است که افغانستان هرگز آن‌قدر نهاد نساخت که مسیرش تنها با تصمیم یک نفر عوض نشود.»