یهودیان افغانستان؛

از هرات تا کابل

یهودیان افغانستان از کهن‌ترین اقلیت‌های مذهبی این کشور به‌شمار می‌رفتند. پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد که حضور آنان در این سرزمین دست‌کم به بیش از دو هزار سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که پس از تبعید بابلی، گروه‌هایی از یهودیان در قلمرو شرقی امپراتوری هخامنشی، از جمله خراسان تاریخی، ساکن شدند. شهرهایی چون هرات، بلخ و کابل به‌تدریج به مراکز اصلی این جامعه تبدیل شد و یهودیان در کنار دیگر ساکنان، در تجارت و زندگی شهری نقش فعالی داشتند.

در میان این شهرها، هرات جایگاهی ویژه داشت. منابع تاریخی و شواهد معماری نشان می‌دهد که این شهر تا نیمهٔ قرن بیستم چندین کنیسهٔ فعال و یک گورستان تاریخی یهودیان داشته است. یهودیان هرات بیشتر در حرفه‌هایی مانند تجارت، رنگریزی، قالین‌بافی و فلزکاری فعالیت می‌کردند و بخشی از اقتصاد شهری را در دست داشتند. برخی از کنیسه‌های تاریخی این شهر، هرچند کارکرد مذهبی خود را از دست داده‌اند، اما همچنان به‌عنوان میراث فرهنگی پابرجا هستند.

کابل دومین مرکز مهم یهودیان افغانستان بود. در دورهٔ امان‌الله خان و ظاهرشاه، جامعهٔ یهودی کابل از آزادی نسبی برخوردار بود و در تجارت پارچه، ادویه و فلزات نقش داشت. بر اساس برآوردهای تاریخی، تا دههٔ ۱۹۵۰ میلادی صدها خانوادهٔ یهودی در کابل زندگی می‌کردند، اما این جمعیت به‌تدریج رو به کاهش گذاشت.

چند عامل اصلی در مهاجرت گستردهٔ یهودیان افغانستان وجود دارد: فراهم‌شدن امکان مهاجرت به اسرائیل پس از سال ۱۹۴۸، فشارهای اقتصادی و اجتماعی در برخی دوره‌ها، و در نهایت جنگ‌ها و بی‌ثباتی سیاسی از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی به بعد. این روند باعث شد که تا دههٔ ۱۹۹۰ تنها چند نفر از اعضای این جامعه در کابل باقی بمانند.

در سال‌های اخیر، نام زابلون سیمینتوف به‌عنوان آخرین یهودی ساکن افغانستان در رسانه‌های بین‌المللی مطرح شد. او سال‌ها در کنیسهٔ قدیمی زندگی کرد، اما سرانجام در سال ۲۰۲۱ افغانستان را ترک کرد. با خروج او، حضور پیوستهٔ یهودیان در افغانستان—که بیش از دو هزار سال ادامه داشت—به پایان رسید.

امروز، از جامعهٔ یهودیان افغانستان تنها کنیسه‌ها، گورستان‌ها، اسناد پراکنده و خاطرات شفاهی باقی مانده است.

منابع

ویکی‌پدیا، «یهودیان افغانستان»، مدخل‌های مرتبط با تاریخ و جمعیت.

موزیم مردم یهود (ANU Museum of the Jewish People)، گزارش‌های تاریخی دربارهٔ یهودیان افغانستان

روزنامه گاردین، گزارش «خروج آخرین یهودی افغانستان»، ۲۰۲۱.

صدای امریکا (VOA)، گزارش‌های مربوط به زابلون سیمینتوف.