مسجد عیدگاه کابل؛ پیوند عبادت، سیاست و تاریخ شهری

مسجد عیدگاه یکی از کهن‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بناهای مذهبی کابل است که میان باغ علیمردان و چمن حضوری، در قلب تاریخی این شهر، قرار دارد. این مسجد در سال ۱۳۱۱ هجری قمری ساخته شد و چهار سال بعد، در ۱۳۱۵ هجری قمری، کار تعمیر و تکمیل آن به پایان رسید. بر دیوار مسجد کتیبه‌ای سنگی نصب است که اطلاعات مربوط به زمان ساخت و ویژگی‌های بنا را ثبت کرده و همچنان به‌عنوان سندی تاریخی از گذشته این مکان باقی مانده است.

عیدگاه کابل تنها محل ادای نماز نبوده، بلکه در دوره‌های مختلف نقش اجتماعی و سیاسی برجسته‌ای نیز ایفا کرده است. در این مسجد، افزون بر نمازهای عید و مراسم مذهبی، اجتماعات بزرگ، جرگه‌های رسمی و نشست‌های عمومی برگزار می‌شد. از جمله رویدادهای مهم تاریخی که با این مکان گره خورده، اعلان جنگ با بریتانیا برای استرداد استقلال افغانستان است که از منبر سنگی همین مسجد اعلام شد. همچنین، بسیاری از جرگه‌های قومی و فیصله‌های عمومی در همین محل صورت می‌گرفت و عیدگاه را به یکی از کانون‌های تصمیم‌گیری جمعی در کابل بدل کرده بود.

از نظر معماری، مسجد عیدگاه بنایی گسترده و طولانی دارد که محور آن از شمال به جنوب امتداد یافته است. ساختمان مسجد شامل هفتادوشش گنبد کوچک و یک گنبد بزرگ مرکزی است و در کنار آن، رواق‌ها و کمان‌های متعدد ساخته شده‌اند. این مسجد دارای منارها، محراب‌های منقش، یک محراب بزرگ مرکزی و دو محراب کوچک‌تر در بخش پایینی است. در مجموع، ده مناره کوچک و بزرگ در ساختار بنا دیده می‌شود. تنها گنبد بزرگ مرکزی با پوشش آهنی ساخته شده و دیگر گنبدها کاهگلی هستند که نشان‌دهنده شیوه‌های سنتی معماری آن دوره‌اند.

پیش‌روی مسجد، صوفه‌ای سرتاسری با فرش سنگ مرمر سفید قرار دارد و ساختمان مسجد حدود یک متر بلندتر از صحن حیاط ساخته شده است. در گذشته، صحن مسجد با دیوار خشتی محصور بود و در سمت شرق آن سه دروازه بزرگ ورودی با کمان‌های گچ‌بری‌شده و تزئینات اصیل تاریخی وجود داشت.

پس از کودتای ثور ۱۳۵۷، بخش‌هایی از این مجموعه دچار آسیب شد. دروازه‌های تاریخی از میان رفت، فضای سبز صحن مسجد تخریب شد و حیاط آن با قیر و بتن پوشانده شد. با این حال، در سال‌های بعد و به‌ویژه در دوره ریاست‌جمهوری داکتر محمد اشرف غنی، مسجد عیدگاه بار دیگر بازسازی شد. در جریان این بازسازی، تلاش شد تا جزئیات معماری پیشین احیا شود؛ دروازه‌های خشتی دوباره ساخته شد و صحن مسجد بار دیگر با گل و چمن آراسته گردید.

امروز مسجد عیدگاه کابل نه‌تنها یک مکان مذهبی فعال، بلکه نمادی از تاریخ شهری، تحولات سیاسی و سنت‌های جمعی افغانستان به‌شمار می‌رود؛ بنایی که در طول بیش از یک قرن، شاهد عبادت، اعتراض، تصمیم‌گیری و بازسازی بوده است.

#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد