د داخلي بحرانونو او بهرنیو شخړو اړیکه:
د سیاسي ستراتیژستانو، سیاسي فیلسوفانو او حقوقپوهانو له نظره
سریزه:
په سیاسي علومو کې له پخوا راهیسې دا پوښتنه مطرح ده چې آیا حکومتونه او واکمن نظامونه کله ناکله له بهرنیو شخړو، امنیتي بحرانونو او یا د بهرني دښمن له تصویر څخه د داخلي ستونزو د پټولو او یا د عامه افکارو د منحرفولو لپاره استفاده کوي که نه؟
د دې موضوع په اړه د سیاسي فلسفې، سیاسي علومو، نړیوالو اړیکو او حقوقو په ادبیاتو کې پراخ بحث شوی دی. که څه هم هره ځانګړې پېښه باید د شواهدو پر بنسټ وارزول شي، خو د سیاسي تیوریو له مخې دا پدیده د حکومتونو په چلند کې یو پېژندل شوی امکان ګڼل کیږي.
۱. د “Diversionary War Theory” نظریه
د نړیوالو اړیکو په علم کې یوه مشهوره نظریه ده:
Diversionary War Theory
(د انحرافي جګړې نظریه)
د دې نظریې له مخې:
کله چې حکومت له:
- اقتصادي بحران
- مشروعیتي بحران
- ولسي اعتراضونو
- داخلي اختلافاتو
- سیاسي ناکامیو
سره مخ شي، نو هڅه کوي د خلکو پام بهرني خطر ته واړوي.
د دې نظریې له مهمو څېړونکو څخه:
Jack S. Levy
او
Bruce Bueno de Mesquita
استدلال کوي چې بهرنی بحران د حکومت لپاره د داخلي فشارونو د کمولو وسیله ګرځېدلی شي.
۲. د “Rally Around the Flag” اثر
سیاسي عالم
John Mueller
په ۱۹۷۰م کال کې وښوده چې:
کله چې یو هېواد له بهرني خطر سره مخ شي، د حکومت د ملاتړ کچه موقتي لوړیږي.
خلک:
- داخلي اختلافات هېر کړي
- د حکومت تر شا ودرېږي
- ملي امنیت لومړیتوب وبولي
له همدې امله ځینې حکومتونه بهرني بحرانونه د داخلي مشروعیت د پیاوړتیا لپاره کاروي.
۳. د سیاسي فلسفې لید
نیکولو ماکیاولي
Niccolò Machiavelli
په خپل مشهور کتاب
The Prince
کې لیکي:
واکمن باید د خپل قدرت د ساتلو لپاره د خلکو احساسات او وېرې مدیریت کړي.
که څه هم هغه په مستقیم ډول د دروغجنې جګړې ملاتړ نه کوي، خو د واک د ساتلو لپاره د سیاسي وسایلو کارول مشروع ګڼي.
توماس هابز
Thomas Hobbes
په
Leviathan
کې استدلال کوي:
د امنیت ویره د دولت د مشروعیت تر ټولو مهمه سرچینه ده.
هر څومره چې خلک ځان له خطر سره مخ وګڼي، هغومره دولت ته زیات واک سپاري.
کارل شمیت
Carl Schmitt
استدلال کوي:
سیاسي هویت د “دوست” او “دښمن” پر تفکیک ولاړ وي.
د هغه له نظره:
ډېر حکومتونه د بهرني دښمن په تعریفولو سره داخلي یووالی رامنځته کوي.
۴. د حقوقپوهانو نظر
د نړیوالو حقوقو له مخې:
یوه جګړه یا پوځي اقدام یوازې هغه وخت مشروع ګڼل کیږي چې:
- د ځان دفاع لپاره وي
- د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له اجازې سره وي
د ملګرو ملتونو منشور:
United Nations
د ۵۱ مادې له مخې:
د ځان دفاع حق مني.
خو که بهرنی ګواښ یوازې د سیاسي تبلیغاتو لپاره وکارول شي، نو دا د نړیوالو حقوقو له روحیې سره په ټکر کې ګڼل کیږي.
۵. تاریخي مثالونه
د ارجنټاین او فوکلنډ جګړه (۱۹۸۲)
Falklands War
د ارجنټاین پوځي حکومت له سخت اقتصادي او سیاسي بحران سره مخ و.
یو شمېر مورخان باور لري چې د فوکلنډ ټاپوګانو نیول د داخلي فشارونو د کمولو هڅه وه.
خو جګړه برعکس تمامه شوه او رژیم سقوط وکړ.
عراق او ایران جګړه
Iran-Iraq War
یو شمېر سیاسي څېړونکي استدلال کوي چې دواړو لورو له جګړې څخه د داخلي بسیج لپاره هم استفاده کوله.
روسیه او چیچنیا
Vladimir Putin
د روسیې د سیاست ځینو څېړونکو استدلال کړی چې د چیچنیا جګړې د مرکزي حکومت د مشروعیت په پیاوړتیا کې مهم رول ولوباوه.
۶. د افغانستان او پاکستان د قضیې تحلیل
د افغانستان او پاکستان ترمنځ شخړه یوازې تبلیغاتي موضوع نه ده.
حقیقي عوامل هم موجود دي:
- د ډیورنډ کرښې لانجه
- سرحدي امنیت
- تحریک طالبان پاکستان (TTP)
- کډوال
- استخباراتي رقابتونه
- سیمه ییز جیوپولیتیک
له همدې امله هره بمباري یا سرحدي نښته په اتومات ډول د عامه افکارو د منحرفولو وسیله نه شي بلل کېدای.
خو که یوه حکومت له:
- داخلي اختلافاتو
- ولسي ناخوښۍ
- اقتصادي ناکامۍ
سره مخ وي، نو امکان شته چې له بهرني بحران څخه د سیاسي ګټې اخیستنې هڅه وکړي.
دا هغه احتمال دی چې سیاسي علوم یې منل شوی امکان ګڼي.
پایله
د سیاسي علومو، سیاسي فلسفې او نړیوالو حقوقو له نظره، د بهرني دښمن یا بهرني بحران کارول د داخلي ستونزو د پټولو لپاره یوه پېژندل شوې تاریخي او سیاسي پدیده ده. خو د هرې ځانګړې پېښې په اړه باید د شواهدو، اسنادو او خپلواکو تحقیقاتو پر بنسټ قضاوت وشي، نه یوازې د اټکل یا سیاسي تمایلاتو پر اساس.
له همدې امله د افغانستان او پاکستان د هرې سرحدي پېښې په اړه دا ادعا چې «یوازې د خلکو د ذهنونو د منحرفولو لپاره ترسره شوې» تر اوسه یوه فرضیه ده، نه ثابت شوی حقیقت. خو دا چې حکومتونه له بهرنیو بحرانونو څخه د داخلي مشروعیت د پیاوړتیا لپاره استفاده کولای شي، د سیاسي علومو او تاریخي تجربو له مخې یو منل شوی واقعیت دی.
نصیرنوراحمد