باجه خانه کابل؛
نوای شادی که در کوچههای شهر طنین داشت
در حافظهٔ جمعی شهر کابل، گروه موسیقی «باجهخانه» بخشی از فرهنگ شهری و آیینهای اجتماعی بهشمار میرفت؛ نوایی که در شبهای عروسی، جشنها و میلهها، روح زندگی را در کوچههای شهر جاری میساخت. این پدیده، که ریشه در دورهٔ بلدیهٔ قدیم و ساختارهای شهری نیمقرن پیش دارد، امروز بیشتر به خاطرهای دور بدل شده است.
باجهخانه در اصل به یک دستهٔ منظم موسیقی گفته میشد که با استفاده از سازهای غربی مانند ترومپت، کلارنت، کورنت، باریتون، دهل و ترنگل، نغمههایی شاد و پرطنین اجرا میکرد. این گروهها، که در زبان انگلیسی «برس باند» (Brass Band) نامیده میشوند، در افغانستان هم در ساختارهای نظامی و هم در چارچوب شاروالیها جایگاه داشتند و در مراسم رسمی و مردمی نقشآفرینی میکردند. (۱،۳)
در کابلِ دهههای پیشین، بهویژه در زمان سلطنت، باجهخانه بخشی جداییناپذیر از مراسم عروسی بود. خانوادهها برای برگزاری عروسی، از مدتها قبل به شاروالی مراجعه میکردند، درخواست رسمی میدادند و با پرداخت هزینه، نوبت میگرفتند تا این دستهٔ موسیقی در شب مراسم حضور یابد. در شب عروسی، باجهخانه از آغاز شب تا نیمهشب و گاه تا صبح، با وقفههایی، نغمه مینواخت و در نیمههای شب، همراه با جمعی از مهمانان، عروس و داماد را در مراسم «تخت خینه» بدرقه میکرد. (۱،۲)
این نغمهها تنها برای محفل عروسی نبود، بلکه در سکوت شب کابل میپیچید و مردم شهر را از برگزاری یک جشن آگاه میساخت. چراغها، فانوسها، صدای ساز و شور مردم، فضای شهر را دگرگون میکرد و حتی کسانی که در آن مراسم حضور نداشتند، از دور در این شادی شریک میشدند. این تجربهٔ جمعی، بخشی از هویت اجتماعی کابل را شکل میداد. ( ۲)
باجهخانه تنها به عروسیها محدود نبود؛ در اعیاد، جشن استقلال، نوروز، روز دهقان، روز معلم و دیگر مناسبتهای ملی نیز این گروهها با اجرای نغمههای خود، شادی عمومی را تقویت میکردند. در آغاز تأسیس بلدیه، این دستهها با حدود ۲۵ نفر آغاز به کار کردند و بعدها به بیش از ۳۰ نوازنده افزایش یافتند که با لباسهای یکسان و نظم خاص، در سطح شهر به اجرای موسیقی میپرداختند.(۱،۲)
با گذشت زمان و گسترش شهر کابل، این سنت نیز دچار دگرگونی شد. برگزاری عروسیها از کوچهها به هوتلها و تالارهای بزرگ منتقل گردید و شکل مراسم تغییر یافت. با ورود تکنالوژیهای جدید و موسیقی دیجیتال، نقش باجهخانه کمرنگ شد و به تدریج از زندگی روزمرهٔ شهر حذف گردید. حتی در دورههای جنگ، بسیاری از تجهیزات این گروهها از بین رفت و مراکز تمرین و فعالیت آنان تخریب شد.
با آنهم، اهمیت تاریخی و فرهنگی باجهخانه همچنان برجاست. این پدیده نشاندهندهٔ دورهای از زندگی شهری کابل است که در آن، شادیها جمعی بود، صمیمیت در کوچهها جریان داشت و موسیقی، پلی میان مردم و فضای شهری ایجاد میکرد.امروز دیگر آن شور و حال گذشته، آن شبگردیها و آن همدلی اجتماعی کمتر دیده میشود.
منابع:
۱. شاه محمود محمود، ویبسایت افغانستان فردا
۲. محمد ناصر غرغشت، رهنمای کابل، ۱۳۵۰
۳. رادیو آزادی. تاریخچه باجهخانه یا باندو در افغانستان