مبارز ملی و قهرمان جنگ اول افغان-انگلیس

نائب امین الله خان لوگری

دافغان-انگریزد لومړی جگړی اتل اوملی مبارزنائب امین الله خان لوگری لنډ ژوندلیک.

ابرمرد کارنامه های عظیم ملی، نائب امین الله خان لوگری در سـال ۱۷۸۲ میلادی در قریهٔ برکی راجان ولایت لوگر تولد و درسال ۱۸۵۷ میلادی (تاریخ شاید بسیار دقیق نباشد) جهان فانی را وداع گفت.

د سترو کارنامو خاوند نائب امین الله خان لوگری په ۱۷۸۲ میلاد کال کی د لوگر په برکی راجان کلی کی نړی ته سترگی پرانستی او په ۱۸۵۷ میلادی کال کی یی نړی څخه سترگی پټی کړی.

بی خبری از تاریخ و عدم آشنایی مردم مخصوصاً نسل جوان با شخصیت های علمی، فرهنگی، ملی، تاریخی و اجتماعی کشور و بی اطلاعی از کارنامه های ابرمردان، یکی از دلایل عمدهٔ بوجود آمدن فضای بیگانه پرستی و ایجاد عقدهٔ حقارت در افراد و بالاخره بوجود آمدن عقدهٔ خود کمبینی به مقیاس اجتماعی و ملی گردیده و سرمشق ها و رول مادل های نسل نو از شخصیت های ملی نه، بلکه اشخاص و افراد اجنبی شده و به این ترتیب اعتماد بنفس فردی و اجتماعی و غرور ملی خودبخود در وجود اشخاص و اجتماع سرکوب و نابود می گردد. این حالت باعث ایجاد لجنزار مساعد برای پرورش افراد و ملت های دنباله رو و فاقد غرور ملی در نسل های آینده گردیده و به این ترتیب زمینهٔ استیلای فکری و از بین رفتن استقلال فرهنگی، سیاسی٬ اقتصادی و اجتماعی جوامع و ملت ها می شود.

در تاریخ افغانستان مخصوصاً در دو قرن اخیر افراد و شخصیت های ملی زیادی اند که کماحقه به معرفی گرفته نشده و مردم، مخصوصاً نسل جوان با آن ها و خدمات ملی آنها کاملاً ناآشنا اند و یا به جز نام دیگر هیچ معلومات مؤثق در بارهٔ شخصیت و کارنامه های ملی آنها ندارند.

به سلسله معرفی چنین شخصیت های ملی، امروز نظر گزرا و مرور کوتاهی داریم به زندگی و کارنامه های یک شخصیت میهندوست و مبارز ملی.

نائب امین الله خان لوگری در سـال ۱۷۸۲ میلادی در قریهٔ برکی راجان ولایت لوگر چشم به جهان گشود. پدرش مرزایی خان لوگری از جمله خوانین لوگر و متصدی حکومت کشمیر بود که در عهد سلطنت تیمورشاه سدوزیی وفات یافت و جنازه اش را به کابل انتقال داده و حکومت وقت معاش او را به پسرش امین الله خان تفویض نمود. وی تعلیمات خصوصی را در کودکی نزد علمای جید دینی آغاز و قران، تفسیر، فقه، فلسفه سیاسی اسلام را نزد آنها فرا گرفت. دوسال قبل از سقوط دورهٔ اعلیحضرت زمان شاه پسر تیمورشاه، برای نخستین بار درماه ذی القعدة الحرام سال ۱۲۱۴ هجری قمری، طی دو فرمان که یکی آن به مهر (دوست محمد خان و د یگرآن به مهر قاضی سعید محمد قاضی القضات) دربارشاهی اعلیحضرت زمان شاه موشح میباشد که عنوانی وکیل جماعهٔ برکی صدور یافت ونائب امین الله خان لوگری ازهمین وقت در زمرهٔ خوانین بزرگ کشور محسوب گردید. اسناد قلمی آن تا سالهای ۱۳۷۱ هجری شمسی قبل ازجنگهای داخلی بین تنظیم های ساخت همسایه ها، در کابل در اسناد خطی موزیم ملی نگهداری میشد. این فرمان ها توسط گروه های مسلح نامعلوم به غارت برده شد است وفعلاً موجود نمی باشد. ولی خوشبخانه که در کتب تاریخی افغانستان (تاریخ بالاحصار و پیش آمد های تاریخی و در کتاب رجال و رویداد های تاریخی افغانستان) از آن تذکربعمل آمده است ولی متآسفانه متن فرمان ها نقل نگردیده است.

دیده میشود که نائب امین الله خان درحالیکه سن ۱۸ سالگی را تکمیل نکرده بود بحیث اولین خان لوگرتعین شد و مواجب مستمری وی از طرف اعلیحضرت زمان شاه قبول ولقب خان لوگر برای وی اعطأ گردید. بدین ترتیب دیده میشود که نایب امین الله خان از دوره اخیر سدوزائی ها ودر عصر عروج بارکزائی ها یعنی از او اخر سلطنت زمان شاه پسر تیمورشاه تا اخیرسلطنت دوم حکمفرمائی امیر دوست محمد خان حدود شصت سال مورد تکریم شاهان، اُمرأ، وزرا، وسران اقوام مختلف افغانستان قرارداشت. از جمله رجال ملی که در قبال پیش آمد های مختلف و بحران های پادشاه گردشی ها، عروج ونزول اشخاص وخانواده ها، عزل ونصب وزرا و تهاجمات بیگانگان و تطورات بزرگ سیاسی، اجتماعی وفرهنگی قرن نزده میلادی، شخصیتی که خود وشئون ملی خود را بحیث یک افغان آگاه برخیر و شر ملت و مملکت حفظ کرد و در گیرودار بغرنج اجنماعی که همگان از پیچ و تاب آن کم و بیش اطلاع دارند، از ضعف اخلاقی برکنار ماند، نایب امین الله خان لوگری بیشتر شهرت دارد.

در هنگام سلطنت اول شاه محمود سدوزایی، امين اله خان لوگری کماکان به حيث خان لوگر و بتخاک بود. چنين معلوم ميشود که وزير فتح خان پسر پاينده محمد خان بارکزایی نسبت به امين اله خان لوگری توجهٔ بخصوص داشت.

وزير فتح خان که در هنگام حکمروائی شاه محمود اختيارات زياد داشته در لشکرکشی های خويش از امين الله خان لوگری استمداد می جست. چنانچه مکتوبی از طرف وزير فتح خان موجود ميباشد که بنام امين الله خان لوگری فرستاده و او را به اخذ ترتيبات لازمه واعزام دسته قومی به مرکز وسهم در جنگ ملی و میهنی دعوت نموده است تا در مقابل رنجيت سنگه (والی شاه زمان در ولایت پنجاب) قرار گيرد.

بعد از به هم خوردن روابط بين خانواده بارکزایی و سدوزایی بالای کور شدن و قتل فتح خان، سردار محمد عظيم خان سوابق دوستی امین الله خان لوگری را با وزير فتح خان در نظر گرفته و طی نامه های ارسالی از کشمير و پيشاور، نايب امين الله خان لوگری را به طرفداری خود و برادران بارکزایی در مسئلهٔ انتقام گيری برادرش داخل اقدامات جدی شد و به تمام وسايل لازمه متوصل گرديد تا به هررنگی شود به سلطنت شاه محمود خاتمه دهد. علاوه بر مکاتبه باشاه شجاع که سازش صورت نگرفت قبل از اعزام دوست محمد خان و يار محمد خان به طرف پيشاور و کابل سه مکتوب عنوانی امين الله خان لوگری هم نوشته و او و خاندانش را برای اخذ انتقام وزيرفتح خان دعوت به همفکری خود و همکاری با دوست محمد خان نموده است.

مضامين هر سه مکتوب تقريبا متحد الشکل و بيک مضمون ميباشند. ظاهراً معلوم میشود که مکاتيب يکی بعد ديگری به کمال عجله و شتاب در روز های اندوه ناک و هيجان انگیز تحرير شده است. چينن معلوم می شود که امين الله خان لوگری در ين هنگام از اقتدار و محبوبيت خاصی بر خو دار بوده است. با وجود آن نائب امین الله خان در اين گيرودار و خانه جنگی های داخلی محتاطانه رفتار نمود. تا زمانيکه قدرت مملکت داری در دست شهزاد گان سدوزایی بود، از طرفداری آنها خود داری نکرد. شاه شجاع الملک، امین الله خان را حاکم لوگر و بتخاک مقرر ساخت. موصوف در علاقه لوگر و بتخاک کاریزها، پل ها ، جوی ها و قلعه ها تعمير نمود که بعضی از آنها تا هنوز بنام او معروف است. امين الله خان لوگری با برادران بارکزایی بصورت مجموعی ميانه خوبی داشت وبا هرکدام آنها روابط دوستی برقرار نموده بود. چنانچه يکی از دختران خود را به عقد نکاح وزير محمد اکبر خان و ديگری را به عقد نکاح شمس الدين خان درآورده بود.

شهرت نائب امين الله خان در تاريخ کشورما بيشتر مربوط به دورهٔ است که انگليس ها بار اول به افغانستان مداخله و تهاجم را آغاز نمودند.

فيض محمد کاتب درسراج التواريخ در ين مورد معلومات مفصل تحرير داشته است، در حاليکه از مراحل اول زندگانی موصوف به ندرت راجع به او معلوما ت گرد آوری شده است، وآنهم به علت کمبود منابع و مأخذی است که بدسترس فيض محمد کاتب نبود.

مداخله و تهاجم انگليس بالای کشور بين سالهای ۱۸۳۹ - ۱۸۴۲ میلادی صورت گرفت.

در ين دوره سران ملی لحظ ای هم از فکر آزادی وطن فارغ نه نشسته و پيوسته در راه امحای سلطهٔ اجانب ميکوشيدند تا اينکه صبح ۲ نومبر ۱۸۴۱ میلادی فرا رسيد و قيام ملی آغاز شد.

فيض محمد کاتب می نویسد: چون امربرشورش قرار گرفت شخصی در چنين وقت فرصت يافته چند قطعه خط بيک مضون نوشته و هر پارچه را به دروازهٔ خانه يکی از اعيان شهر چون ميرحاجی، حافظ جی پسران ميرواعظ و امين الله خان لوگری و غيره که نام و نشانی از خود داشتند در تاريکی شب بينداخت و متن آن این بود که:

"ای مردم فکری به حال خود کنيد که امروز و یا فردا همه شما اسير و روانه هندوستان خواهيد شد."

فردای آنروز در خانه عبدالله خان اچکزی نقشه ای طرح گرديد و قيام عمومی مردم آغاز شد. این مجلس بروز اول نوامبر ۱۸۴۱ میلادی برای بار اول درمحلهٔ نزديک عاشقان وعارفان (کوچه باغ نواب فعلی) در خانهٔ عبدالله خان داير گرديد که در آن نائب امين الله خان با ديگر سران ملی جمع گرديدند.

دراين جلسه محمد زمان خان به حيث رئيس و امين الله خان لو گری به عنوان نائب تعين گرديدند . نايب امین الله خان لوگری ده هزار عسکر مبارز از مردم لوگر زيرفرمان خود داشت. بالاخره روز ۲ نومبرسال ۱۸۴۱ میلادی مطابق ۱۷ رمضان سال ۱۲۵۷ هجری قمری فرارسید. با تآسف که این تا امروز هم از این روز ملی وتاریخی در تقویم های افغانستان نشانی نیست و از آن تجلیلی بعمل نمی آید.

در این روز تاریخی مردم پابرهنه و روزه دار به خاطرحفظ عزت، استقلال وآبروی ملت و کشور خود، کفن در بر نمودند واز وجب وجب سرزمین خویش منحیث مادر وطن دفاع کردند. جوانان خون گرم و رزمنده فارغ از لذایذ زندگی، برای نجات مردم و وطن در صفوف مقدم جبهه مبارزه قرار گرفتند و بدون ترس به جنگ دشمن فرنگی شتافتند. روحیهٔ وحدت ملی در برابر تجاوز بیگانه یکی از مشخصات این روز رستاخیز بزرگ بود. جبهات و صفوف مبارزین و مجاهدان بدون امتیاز نژاد، زبان، مذهب و منطقه در برابر متجاوز صف آرایی نموده و چون دیوار آهنین ایستاده بودند.

شب هفدهم ماه رمضان ۱۲۵۷ هجری شمسی مردم بعد از نماز تراویح در مساجد ومنازلی که قبلاً تعیین شده بود گردهم آمدند بدون آنکه کسی از این اقدام شان آگاهی یابد، وبدون آنکه ترس ودلهره ای داشته باشند که چه فردای در انتظار شان هست و شاید عدهٔ زیادی از آن ها جام های شهادت خواهند نوشید، شب را به صبح رسانیدند. نماز صبح را در مساجد عمومی و جامع برگزار نمودند. نقشهٔ عملیات در اختیار شان قرار گرفت وقیام عمومی در کابل آغاز گردید. ده ها هزار نفر از کابل، لوگر، کوهدامن، وردک، تیزین وبتخاک که سه سال را در انتظار چنین روز رستاخیز گذشتانده بودند، همه با یک هدف واحد (استقلال افغانستان) به سوی قرارگاه های انگلیس ها مارش نمودند. این قیام بزرگ را ده ها مبارز سربه کف رهبری میکردند. بلی! در همین روز دوم نوامبر ۱۸۴۱ میلادی نائب امين الله خان لوگری و عبدالله خان اچکزی درصف اول مبارزه قرار گرفتند و برنس و برادرش را از بين بردند.

جنبش معروف کابل بعد از آن ادامه يافت و دامنه آن در روزهای بعد در ميدان شيرپور و تپه های بی بی مهرو جنگ ميان افغانها و قوای انگليس در گرفت تا اينکه بروز يازدهم عبدالله خان اچکزایی شهيد شد و روز بعد وزير اکبر خان از بخارا رسيد و وارد ميدان جنگ شد.

درميثاق بسیار مهم تاریخی که بين سران و مبارزين ملی و نماينده گان انکليس مبنی برتخليه افغانستان به تاريخ ۱۶ ذيقعـده مطابق اول جنوری ۱۸۴۲ میلادی در کابل به امضا رسيد نائب امين الله خان به صفت (نائب الثاني رفيع مکانی و عالیجاه نائب امين الله خان) يادشده است و اين بزرگترين سند افتخار اين مرد مبارز است.

زمانی که انگليس ها متوجه شدند که نمی توانند مقابل افغان ها ايستاد گی نمايند لذا به خدعه و فريب متوصل گشتند. از جمله وعده هایی را مبنی بر خروج شان از کشور ما زير پا گذاشتند. زمانی که مکناتن با سلطان احمد خان ملاقات مينمايد تقاضا میکند تا امين الله خان لوگری را محبوس وديگران را متفرق سازند.

در سراج التواريخ آمده است که : "نايب امين الله خان لوگری را محبوس نموده به کار گذاران دولت انگليس بسپا رند تا ديگر شورشی بروی کار نيا ید و از پذيرفتن اين شروط انعام و احسان بسيار از دولت انگليس به شما رسد".

همچنان مکناتن در مسودهٔ قراردادی که به وزیرمحمد اکبر خان فرستاده بود در مادهٔ پنجم آمده است که سردار محمد اکبرخان فعلاً نائب امين الله خان را دستگير کرده و به انگليس ها بسپارد و هم ساير سرکرد گان ملی را از کابل متفرق ميسازد. انگليس به خاطر تزئيد نفاق بين افغانها در خفی با نائب امين الله خان و ديگران مفاهمات جداگانه و سری نموده بود. در حاليکه تمام این مبارزین ملی برای طرد دشمن يکدل بوده توطیه های مکناتن را بين خود افشا ميکردند. در سراج التواريخ به کرات ميخوانيم که انگليس ها از موجوديت نائب امين الله خان در ترس به سرمیبردند، چنانچه مکناتن حاضر ميگردد که با وزير اکبر خان ملاقات نمايد که سند نماينده گی افغان ها به خصوص نائب امين الله خان را داشته باشد. نائب امين الله خان فوراً مکتوبی به مکناتن نوشته تقاضای انعقاد مجلس برای مذاکرات جديد نمود. همچنان مکناتن جایزه سر امين الله خان لوگری را يکصد هزار روپيه تعين کرده بود.

این قیام بزرگ را ده ها مبارز سربه کف رهبری میکردند که ما در این جا با ذکر چند نفر اکتفی می کنیم. رهبران عمومی قیام راعبدالله خان اچکزائی، امین الله خان لوگری، عبدالسلام خان، میر مسجدی خان کوهستانی، محمدشاه خان غلجائی، محمدزمان خان، سردارمحمد اکبرخان ...... به عهده داشتند. انگلیس ها متحمل تلفات سنگین شدند و ۱۷۵۰۰ نفر عساکر شان به هلاکت رسیدند.

شاه شجاع، مکناتن وده ها افسر نظامی اردوی مجهز بریتانیا جان باختند، ومجاهدان ومبارزان بی شماری جام های شهادت نوشیدند و جان های شیرین خود را برای نجات مادر وطن قربانی کردند.

اولین سیاست پیشروی (فارورد پالیسی) درافغانستان ناکام و رسیدن به آسیای مرکزی موقتاً ناتمام ماند. بعد از تخليه کابل و حرکت سپاه الفنستن به طرف جلال آباد در حاليکه دوست محمد خان در هند بود، وزیر محمد اکبر خان در مقابل لشکر جنرال سيل در جلال آباد صف آرایی داشت و در کابل شاه شجاع سدوزایی و سردار محمد زمان خان سرتخت و تاج مقابله داشتند و سپاه جنرال پالک به عزم انتقام گيری از ملت افغانستان در صدد حرکت از پيشاور به طرف جلال آباد بود. يگانه مردی که در ميان رقابت های سرداران و شهزاده گان و تفتين و تهديد قوای انگليس به کمال بيطرفی وخیراندیشی مشغول مطالعات اوضاع بود، همين نائب امين الله خان بود. در ين روز های بحران زا که حرارت غازيان بعد از حمله ها و فتوحات اولی سرد شده بود و قوای انگليس هنوز در قندهار و جلال آباد بود، نائب امین الله خان ميخواست که ميانه بارکزایی و سدوزایی را بر اساس روابط با همی اصلاح کند و شاه سدوزایی را غرض حمله به جلال آباد عليه انگليس ها سوق دهد و ملت را برای مقابله با اجانب آماده نگاه دارد، ولی در اوضاع دگرگون شده شاه شجاع به قتل رسيد. اکبر خان به شکست های عمدی عقب نشت و در ماه های بسيار بحرانی جولای - اگست – سپتمبر ۱۸۴۲ میلادی بر اختلافات سران ملی افزوده می شد. در بالاحصار کابل فتح جنگ پسر شاه شجاع اعلان سلطنت نمود و ميان او و نواب محمد زمان خان که مدعی تخت سلطنت بود جنگ شروع ګرديد. خانه نائب امين الله خان در اثر طرفداری فتح جنگ چور و چپاول شد. اکبر خان با ورود خویش از جلال آباد به کابل محاربه را در تپهٔ مرنجان عليه فتح جنگ ادامه داد و بالاخره در اثر ميانجی گری نائب امين الله خان قضايا چنين فيصله شد که فتح جنگ، شاه و اکبر خان وزير او باشد. متاسفانه اين فيصله ها در موقعی که قوای جنرال پالک در آستانهٔ کابل رسيده به حال ملت و مملکت سودی نداشت. شيرازه جمعيت مبارزين ملی بيشتر از هم پاشيده و وزیراکبر خان به طرف باميان رفت. فتح جنگ تحت بيرق انگليس درآمده نواب زمان خان که انگليس ها او را دوست خودمی خواندند در خانه خودش خاموش و ساکت ماند. مبارزی که به تنهائی غازيان سمت شمال را بدور خود جمع کرده در تپه ها استالف عليه قوای انگليس و جنرال مک کیسل تا اخير مقابله کرد، نايب امين الله خان لوگری بود که انگليس ها او را دشمن درجه اول خود خوانده اند.

دارایی های نايب امين الله خان لوگری، دشمن شماره یک خارجی ها و استعمار ،به حکم امير دوست محمد خان و به اشاره انگليس، به خاطر مبارزات تاريخی و ملی اش مقابل استعمار، مصادره و تاراج گردیده و خودش در زندان بالاحصار محبوس شد. وی بعد از تحمل آلام زندان امير، در ۱۲۷۴ هجری قمری در اواسط هفتاد سالگی اش با سربلند وفات نمود...

روح این ابرمرد تاریخ و مبارز ملی شاد، بهشت برین مکانش و یادکارنامه ملی اش جاودان باد.

مأخذ ها:

- احمد علی کهزاد، رجال و رويداد های تاريخی، (کابل: انجمن تاريخ)

- احمد علی کهزاد، در زوايای تاريخ معاصر افغانستان، (کابل : انجمن تاریخ)

- احمد علی کهزاد، رجال و رويداد هاي تاريخی

- فيض محمد کاتب ، سراج التواريخ

- مير غلام محمد غبار ، افغانستان در مسير تاريخ

نائب امين الله خان لوگری

غازي امين الله خان لوگری (۱۷۸۲ ــ ۱۸۵۷) د افغانستان د خپلواکۍ يو ملي مبارز گڼل کېږي. د نوموړي د ښو اخلاقو او په ښه صادقه توگه د دندو ترسره کولو له کبله ورته د وخت د واکمنۍ لخوا د امين الدوله لقب ورکړ شوی. دی د افغان-انگریز په لومړۍ جگړه کې برخه درلوده. ده ته د هغه د هېوادپالنې او اسلامي ولولو پر بنسټ چې ېې د پردو يرغلگرو په مقابل کې د پاڅون نخشه جوړه کړه او د هغې پر بنسټ ېې له افغانانو څخه په دفاع کې ودرېد، د افغانستان خلک ېې د غازي په نوم يادوي. غازي امين الله خان لوگری په ۱۱۹۷ قمری کال کې د لوگر ولايت په برکي راجان کې زېږېدلی. پلار ېې ميرزايي خان د تېمور شاه دراني د واکمنۍ پر وخت د کشمير حاکم و او مور ېې د کمال خان خرم خیل لور وه.

غازي امين الله خان لوگری د افغانستان د ملي اتلانو له کتاره شمېرل کېږي. دی يو زړه ور، د لوړ عزم او همت خاوند وه، ځکه ېې انگرېزي تاريخ پوهانو خپلو ليکنو کې د انگرېزي ښکېلاک پر وړاندې نوموړی تر ټولو لوی خنډ گڼلای. د پلار له مړينې څخه وروسته د وخت د واکمن پاملرنه ورواوښته. دی د بُتخاک حاکم و ټاکل شو. د سيمې د خلکو د سوکالۍ او امن لپاره ېې ډېر د خير ښېگڼې کارونه وکړل، چې له مخې ېې خلکو کې ډېر محبوبيت ترلاسه کړ. او د امانتدارۍ او ايماندارۍ له کبله ېې حکومت د امين الدوله لقب ورپه برخه کړی .د وخت د مروجه ديني علوم ېې لوستي و او د ښو لیک او لوست خاوند و. وروسته له هغه چې پلار ېې په کشمير کې وفات شو نو د تېمورشاه ابدالي لخوا ېې د پلار د تقاعد تنخوا په مستمرې توگه ېې ده ته وټاکله.

کله چې انگرېزانو پر افغانستان يرغل وکړ او شاه شجاع ېې د کابل پر پلازمینه کېناوه نو پر وړاندې ېې د هېواد پر گوټ گوټ او په ځانگړې توگه په کابل کې ملي پاڅون پيل شو. دغه پاڅون په لومړي سر کې څو تنه مشران او لارښوونکي لرل چې يو له هغو څخه امين الله خان لوگری وه. امين الله خان لوگری په خپله سيمه کې خلک د انگرېزانو پر وړاندې جهاد ته راپاڅول او بالاخره په هغه پاڅون کې ېې چې ۱۲۵۷ هـ ق کال په کابل کې عملآ پیل کړ، ډېر ستر رول درلود. همدا رنگه ېې وروسته په هغو ټولو جگړو کې چې د کابل شاوخواسيمو کې د انگرېزانو پر خلاف وشوې او پايله کې ېې انگرېزان د افغانستان څخه تېښتې ته اړ شول ډېره مهمه ونډه لرله او په زړورتيا ېې د غازيانو مشري او لارښوونه کوله. دا پاڅون د انگرېزانو او د هغوی د لاسپوڅي شاه شجاع پر وړاندې پیل شوې وه .

د پاڅون مشرانو د غازي عبدالله خان اڅکزي په کور کې جرگه وکړه. د خپل ملي پاڅون او غورځنگ نخشه ېې جوړه او د هغې د عملي کولو لپاره ېې ټينگ عزم او هوډ وکړ. د ځينو پېښلیکونکو په حوالې داسې وېل کېږي چې په همدې جرگې کې د غازيانو لخوا نواب محمد زمان خان د پاڅون مشر او امين الله خان لوگری د هغه مرستيال يعنې نايب وټاکل شو، نو ځکه هم امين الله خان لوگری د نايب په لقب مشهوره دی.

د جرگې نور غړي په لاندې توگه يادېږي :

غازي سکندر خان

غازي عبدالسلام خان

د افغان ـ انگرېز لومړنۍ جگړه په ۱۸۴۲ میلادی کال کې د برتانوي ـ هند لخوا په افغانستان باندې د يرغل په ترڅ کې پیل شوه او د پرنگيانو لښکر د صفرپه مياشت کې افغانستان ته ورننوتل. دا د نړۍ په تاریخونو کې د لويې لوبې په نوم ياده شوې او دا ځکه چې د نولسمې پېړۍ د ځواک پر سر د ښکرورو دوو ځان منليو روسيې او امريکي ـ انگرېز لخوا په منځني اسيا باندې د خپل نفوذ اچولو د سيالي په ترڅ کې توده شوه. او دا د ختيځې هندي کمپنۍ چې انگرېزانو ېې په پلمه هند او شاوخوا سیمې ونيولې اود خپل د لالچ له کبله د نفوذ زياتولو پلانونه جوړول. دانگرېزانو په تاریخ کې د افغان ـ انگرېز جگړو ته د انگرېز راج يا انگرېز قوت لپاره د يو ډېر لوی گوزار په سترگه کتل شوی. وروسته له هغه چې کله انگرېزي ځواکونه د کابل له ښاره ووتل او شاه شجاع ووژل شو، په دغه وخت کې امير دوست محمد خان په هند کې انگرېزانو سره بندي و، نو د شاه شجاع زوی فتح جنگ د کابل په بالاحصار کې د پاچهۍ اعلان وکړ. د ده او نواب محمد زمان خان تر منځ په واک باندې جگړې پیل شوې. دلته وزير محمد اکبر خان د جلال آباد څخه کابل ته راستون شو او د فتح جنگ سره د مرنجان تپې ته څېرمه خونړۍ جگړه پیل کړه. په همدغه مهال امين الله خان لوگری د انگرېزانو په مشمشو ډېر پوی و نو ېې د افغانانو تر منځ د يووالي د ساتلو، او حکومتي انډول د ساتلو په موخه او دا چې د گډوډيو او وينې تويولو مخه ونيسي په پوره پوهې ېې د يوه ملي مصلحت له مخې غازي محمد اکبر خان د فتح جنگ وزير ونوماوه، وروسته له هغه په خلکو کې د وزير محمد اکبر خان په نوم مشهوره شو. د انگرېز جنرال پالک په مشرۍ انگرېزي ځواکونه د فتح جنگ په ننگه او ملاتړ بيا کابل ته راغله. وزير محمد اکبر خان د باميان ولایت ته ولاړ. نواب محمدزمان خان، چې انگرېزانوخپل دوست گاڼه، له مقاومت څخه لاس واخيست او پخپل کور کښېناست. د ملي غازيانو ډېری مشران شهيدان شوي او غازيان تر ډېره خواره واره شوي و. په دغه وخت چې يواځينی کس د پاڅون او مقاومت په ډگر کې د غازيانو له کتاره پاتې وه، هغه غازي امين الله خان لوگری وه. نوموړي د پروان ولايت د سيمې غازيان پر ځان راټول کړل د استالف په غونډيو کې ېې د انگرېزي قواؤ سخته مقابله وکړه او تر پايه ېې له مقاومته څخه لاس وانه خيست. له همدې لامله ډېرو انگرېزي مورخينو په خپلو ليکنو کې دغه نوميالی افغان اتل خپل لومړی درجه، نه پخلا کېدونکی دښمن بللی دی.

کله چې امير دوست محمد خان په دوهم ځل د پراخ افغانستان پاچا شو، دغه نوميالی غازي ېې د حکومتدارۍ د لالچ له کبله او يا هم د ځينو کړيو په لمسون د خپلې واکمنۍ ته د خطر له لامله په بالاحصار کې بندي کړ او بيا هغه هماغه بند کې کله چی عمر د پنځه اویا کلونو په شاوخوا کی وو وفات شو.

سرچينې

د آريانا دايرة المعارف ۶۲۹ مخ .

افغانستان پېژندنه (ليکوال: اورنگزېب ارشاد)

رجال رويدادهای تاريخ (ليکوال:کهزاد) ۱۱۰ مخ.

د افغانستان نوميالي (ليکوال: عبدالرووف بېنوا) ۵۰۹ ـ۵۱۳ مخونه

ددی نومیالی افغان او سترملی مبارز اروا دی ښاده، جنت دی ځای او د لوړو ولسی کارنامو یاد دی تل پاتی وی.

ناصر اوریا * ۱۴ جنوری ۲۰۱۹ * تکزاس Naser Oria