«خاندان گیلانی» در پاکستان و شجرۀ ایرانی
خاندان گیلانی، بهمثابه یکی از نهادهای اجتماعی- دینی تأثیرگذار در پاکستان، همواره در تقاطع تصوف، سیاست و دیپلماسی فرهنگی، جایگاهی بیبدیل داشته است. این خاندان که نسب خود را به شیخ عبدالقادر گیلانی (561–470 قمری)، عارف شافعی مذهب و بنیانگذار طریقت قادریه، میرساند، نهتنها بهعنوان حلقۀ پیونددهندۀ ایران عرفانی به شبهقارۀ هند عمل کرده، بلکه در شکلدهی به گفتمانهای معنوی و حتی راهبردهای سیاسی پاکستان معاصر نیز نقشی محوری ایفا کرده است.
تاریخ این خاندان در پاکستان، بازتابی از تلفیق میراث ایرانیِ تصوف با بستر محلیِ جنوب آسیاست؛ میراثی که در دورههایی همچون نخستوزیری یوسف رضا گیلانی (۲۰12– ۲۰08) به مجرایی برای تعمیق روابط اسلامآباد و تهران تبدیل شد. پیوندهای این خاندان با ایران، فراتر از اشتراک مذهبی است و زبان فارسی بهعنوان «زبان مشترک عرفان» یک رکن اصلی این پیوند است. همچنین اشتراک در آیینهای اقبالشناسی و... ریشه در همگرایی فرهنگیِ دیرینه دارد.
این نوشتار با واکاوی شاخصههای مهم تاریخی خاندان گیلانی و ظرفیتهای فرهنگیِ آن، درپی تبیین این پرسش است که چگونه این شبکۀ ارتباطی میتواند در شرایط کنونی به ابزاری برای تقویت روابط فرهنگی بین ایران و پاکستان تبدیل شود.
خاندان گیلانی در پاکستان، یکی از بارزترین نمونههای تداوم نفوذ خاندانهای صوفیانه با ریشههای ایرانی در شبهقاره محسوب میشود.
این خاندان، که نسب خود را به سید موسی پاک شهید (عارف قرن شانزدهم) و در نهایت به شیخ عبدالقادر گیلانی (561–470 قمری)، میرساند، نمایندۀ جریانی تاریخی است که از گیلانِ ایران و بغداد تا پاکستان امتداد یافته است. براساس اسناد تاریخی، خاستگاه نخستینِ این خاندان، گیلان در شمال ایران بوده است، جایی که شیخ عبدالقادر گیلانی (بنیانگذار طریقت قادریه) در آن پرورش یافت. پس از گسترش طریقت قادریه در عراق و سپس شبهقاره، بسیاری از اعضای این خاندان در سدههای ۱۶ و ۱۷ میلادی از بغداد به مناطق مختلف هند و پاکستان کنونی مهاجرت کردند.
شهر مُلتان، بهعنوان یکی از کانونهای تصوف در جنوب پنجاب، پذیرای بسیاری از اعضای این خاندان شد و آنها بهتدریج به چهرههای مذهبی و سیاسی مؤثری تبدیل شدند. برخی از شاخههای این خاندان در افغانستان حضور دارند و باور عمومی در این کشور آن است که گیلانیهای افغانستان عمدتاً از مهاجران پاکستانی هستند که خود ریشه در هندِ پیش از تقسیم، دارند. با بررسی منابع تاریخی، میتوان ادعا کرد که اکثر گیلانیهای پاکستان، یا مستقیماً از نوادگان مهاجران ایرانی هستند یا تحت تأثیر جریانهای صوفیانهای قرار گرفتهاند که از ایران به شبهقاره گسترش یافتهاند (توسلی، 1404: 1-3).