د ښکېلاک ماتې؛ او آزادی ساتنه د افغان ملت ځانګړی هویت دی

ليکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت.

سریزه:

ازادي یوازې یو سیاسي حالت نه دی، بلکې د یو ژوندي ملت تاریخي هویت، اصالت او د بقا رمز دی. د نړۍ په اوږدو کې د لرغونو تمدنونو وارثان تل خپل هغه مېړني مشران په ویاړ یادوي چې د ملي ګټو لپاره یې ایثار کړی دی. 

په همدې توګه، افغان تاریخ د نړیوالو ښکیلاکګرو پر وړاندې د بریا او سوبو داسې پرتمینې پاڼې لري، چې په نړیوال تاریخ کې بې سارې دي. دغه خاوره د تاریخ په اوږدو کې د دریو سترو نړیوالو امپراتوریو (انګليس، شوروي اتحاد او امریکا -- ناټو) د ماتې شاهده ده، چې د افغان ولس د دوامدار ملي او مذهبي هویت ښکارندویي کوي.

 ۱: د برېتانوي ښکېلاک ماتول (د نوولسمې او شلمې پېړۍ د افغان-انګرېز جګړې):

افغانانو د ۱۹مې پېړۍ له پیل څخه تر ۲۰مې پېړۍ پورې د وخت د تر ټولو سترې امپراتورۍ (انګریزانو) پر وړاندې درې لویې تاریخي جګړې وکړې او هغوی ته یې داسې ماتې ورکړه چې د برېتانیې د زوال پیل وګرځېد.

* لومړۍ افغان-انګرېز جګړه (۱۸۳۹ - ۱۸۴۲ز): د انګرېزانو پوځ په کابل د شاه شجاع د کښېنولو لپاره برید وکړ. د غازي محمد اکبر خان په مشرۍ ملي پاڅون انګرېزان مجبور کړل چې له کابل څخه د سیند پر لور پر شا شي. د تاریخي اسنادو له مخې، د جنرال الفنسټن په مشرۍ د انګرېزانو ۱۶ زره کسیز پوځ په بشپړ ډول له منځه لاړ او یوازې ډاکټر براېډن ژوندی جلال اباد ته ورسېد.

* دویمه افغان-انګرېز جګړه (۱۸۷۸ - ۱۸۸۰ز): انګرېزانو یو ځل بیا په افغانستان برید وکړ. د دغې جګړې تر ټولو مشهوره او برخلیک ټاکونکې پېښه د میوند د تاریخي جګړې بریا (د ۱۸۸۰ز کال د جولای ۲۷) وه، چې د غازي ایوب خان په مشرۍ او د ملالۍ میوندۍ په هڅوونکي غږ، د انګرېزانو د بریتانوي بریدګر لښکر غاښ ماتونکی شکست وخوړ.

* درېیمه افغان-انګرېز جګړه (د ۱۹۱۹ز کال د مې میاشت): د غازي امان الله خان په مشرۍ افغانانو د بشپړې خپلواکۍ د ترلاسه کولو لپاره جهاد اعلان کړ. له لنډې جګړې وروسته، انګرېزان خبرو اترو ته مجبور شول او د راولپنډۍ د تړون (د ۱۹۱۹ز کال د اګسټ ۱۸) له مخې، برېتانیې د افغانستان سیاسي او بهرنۍ خپلواکي په رسمي توګه وپېژندله.

 ۲: د شوروي اتحاد د سرو لښکرو ماتول (۱۹۷۹ - ۱۹۸۹ز):

د تېرې پېړۍ په وروستیو کې، د وخت بل زبرځواک (شوروي اتحاد) د ببرک کارمل د رژیم د ساتلو لپاره پر افغانستان مستقیم پوځي تېری وکړ، خو د افغان ولس له بې ساري مذهبي او ملي مقاومت سره مخ شو.

* پوځي یرغل (د ۱۹۷۹ز کال د ډسمبر ۲۷): د شوروي سرو لښکرو د ځمکې او هوا له لارې پر افغانستان برید وکړ او هېواد یې اشغال کړ.

* د افغانانو بې ساری جهاد او مقاومت: د افغانستان په هر کلي او بانډه کې د روسانو پر وړاندې جهاد پیل شو. د لس کلن مقاومت په ترڅ کې افغان ملت شاوخوا یو نیم میلیون شهیدان او په میلیونونو مهاجر ورکړل، خو د شوروي پرمختللی پوځ یې په ګونډو کړ.

* تاريخي ماتې او وتل (د ۱۹۸۹ز کال د فبرورۍ ۱۵): د افغان مجاهدینو د سختو ګوزارونو له امله د شوروي د وخت مشر میخایل ګورباچوف د خپلو ځواکونو د ایستلو پرېکړه وکړه. د جنرال بوریس ګروموف په مشرۍ وروستی روسي سرتېری د امو سیند له پله تېر او په شرمېدلې توګه له افغانستانه ووت، چې دا ماتې د شوروي اتحاد د بشپړ پاشل کېدو (فروپاشۍ) اصلي لامل شوه.

۳: د امریکا او ناټو د پوځي ایتلاف ماتول (۲۰۰۱ - ۲۰۲۱ز):

په روانه ۲۱مه پېړۍ کې، افغانستان د نړۍ د تاریخ د تر ټولو ستر او پرمختللي پوځي ایتلاف (امریکا او ناټو) د یرغل شاهد و، خو پایله یې یو ځل بیا د افغانانو په بریا تمامه شوه.

* یرغل او اشغال (د ۲۰۰۱ز کال د اکټوبر ۷): امریکا د ۱۱ سېپټمبر له پېښو وروسته د ناټو د لسګونو هېوادونو په ملګرتیا او د عصري ټکنالوژۍ په کارولو سره پر افغانستان برید وکړ او دلته یې خپل لاسپوڅی حکومت جوړ کړ.

* د شلو کلونو غاښ ماتوونکی مقاومت: افغان ولس د خپل دین او خاورې د دفاع لپاره شل کاله د نړۍ د تر ټولو پرمختللو وسلو پر وړاندې بې سارې قربانۍ ورکړې. دا جګړه د امریکا په تاریخ کې تر ټولو اوږده او ګرانبیه جګړه بلل کېږي.

* د دوحې تړون او د دښمن تېښته (د ۲۰۲۱ز کال د اګسټ ۳۱): د سخت مقاومت په پایله کې، امریکا د ۲۰۲۰ز کال د فبرورۍ په ۲۹مه د قطر په پلازمېنه دوحه کې له افغان لوري سره د ځواکونو د ایستلو تړون لاسلیک کړ. بالاخره د ۲۰۲۱ز کال د اګسټ په ۱۵مه کابل فتحه او د همدې میاشتې په ۳۱مه نېټه وروستی امریکایي جنرال (کریس ډوناهو) د شپې په تیاره کې له هوايي ډګره په تېښته مجبوره شو او افغانستان یو ځل بیا بشپړه ازادي ترلاسه کړه.

 پایله:

د پورته ذکر شویو معتبرو تاریخي حقایقو او اسنادو څخه دا پایله ترلاسه کېږي چې ازادي او اسلامي هویت د افغان ملت په خټه او وینه کې نغښتي دي.

 هغه ملت چې له اریایي دورې نیولې تر نن ورځې پورې یې د دریو سترو امپراتوریو (بریتانیا، شوروي او امریکا) پر وړاندې مبارزه کړې او هغوی ته یې تاریخي ماتې ورکړې، په پوره حق سره د "امپراتوریو د هدیرې" لقب ګټلی دی. دا ثابتوي چې د سر په بیه د خپلواکۍ ګټل او ساتل د افغانانو یو طبیعي او تاریخي صفت دی. له همدې امله، د دغې تاریخي ازادیو درناوی او د هغې ساتنه، نن او سبا د هر افغان نسل لومړنی، دیني، ملي او بنسټیز مسؤلیت ګڼل کېږي.