د ښکېلاک ماتې؛ او آزادی ساتنه د افغان ملت ځانګړی هویت دی

ليکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت

سریزه:

ازادي یوازې یو سیاسي حالت نه دی، بلکې د یو ژوندي ملت تاریخي هویت، اصالت او د بقا رمز دی. د نړۍ په اوږدو کې د لرغونو تمدنونو وارثان تل خپل هغه مېړني مشران په ویاړ یادوي چې د ملي ګټو لپاره یې ایثار کړی دی. 

په همدې توګه، افغان تاریخ د نړیوالو ښکیلاکګرو پر وړاندې د بریا او سوبو داسې پرتمینې پاڼې لري، چې په نړیوال تاریخ کې بې سارې دي. دغه خاوره د تاریخ په اوږدو کې د دریو سترو نړیوالو امپراتوریو (انګليس، شوروي اتحاد او امریکا -- ناټو) د ماتې شاهده ده، چې د افغان ولس د دوامدار ملي او مذهبي هویت ښکارندویي کوي.

 ۱: د برېتانوي ښکېلاک ماتول (د نوولسمې او شلمې پېړۍ د افغان-انګرېز جګړې):

افغانانو د ۱۹مې پېړۍ له پیل څخه تر ۲۰مې پېړۍ پورې د وخت د تر ټولو سترې امپراتورۍ (انګریزانو) پر وړاندې درې لویې تاریخي جګړې وکړې او هغوی ته یې داسې ماتې ورکړه چې د برېتانیې د زوال پیل وګرځېد.

* لومړۍ افغان-انګرېز جګړه (۱۸۳۹ - ۱۸۴۲ز): د انګرېزانو پوځ په کابل د شاه شجاع د کښېنولو لپاره برید وکړ. د غازي محمد اکبر خان په مشرۍ ملي پاڅون انګرېزان مجبور کړل چې له کابل څخه د سیند پر لور پر شا شي. د تاریخي اسنادو له مخې، د جنرال الفنسټن په مشرۍ د انګرېزانو ۱۶ زره کسیز پوځ په بشپړ ډول له منځه لاړ او یوازې ډاکټر براېډن ژوندی جلال اباد ته ورسېد.

* دویمه افغان-انګرېز جګړه (۱۸۷۸ - ۱۸۸۰ز): انګرېزانو یو ځل بیا په افغانستان برید وکړ. د دغې جګړې تر ټولو مشهوره او برخلیک ټاکونکې پېښه د میوند د تاریخي جګړې بریا (د ۱۸۸۰ز کال د جولای ۲۷) وه، چې د غازي ایوب خان په مشرۍ او د ملالۍ میوندۍ په هڅوونکي غږ، د انګرېزانو د بریتانوي بریدګر لښکر غاښ ماتونکی شکست وخوړ.

* درېیمه افغان-انګرېز جګړه (د ۱۹۱۹ز کال د مې میاشت): د غازي امان الله خان په مشرۍ افغانانو د بشپړې خپلواکۍ د ترلاسه کولو لپاره جهاد اعلان کړ. له لنډې جګړې وروسته، انګرېزان خبرو اترو ته مجبور شول او د راولپنډۍ د تړون (د ۱۹۱۹ز کال د اګسټ ۱۸) له مخې، برېتانیې د افغانستان سیاسي او بهرنۍ خپلواکي په رسمي توګه وپېژندله.

 ۲: د شوروي اتحاد د سرو لښکرو ماتول (۱۹۷۹ - ۱۹۸۹ز):

د تېرې پېړۍ په وروستیو کې، د وخت بل زبرځواک (شوروي اتحاد) د ببرک کارمل د رژیم د ساتلو لپاره پر افغانستان مستقیم پوځي تېری وکړ، خو د افغان ولس له بې ساري مذهبي او ملي مقاومت سره مخ شو.

* پوځي یرغل (د ۱۹۷۹ز کال د ډسمبر ۲۷): د شوروي سرو لښکرو د ځمکې او هوا له لارې پر افغانستان برید وکړ او هېواد یې اشغال کړ.

* د افغانانو بې ساری جهاد او مقاومت: د افغانستان په هر کلي او بانډه کې د روسانو پر وړاندې جهاد پیل شو. د لس کلن مقاومت په ترڅ کې افغان ملت شاوخوا یو نیم میلیون شهیدان او په میلیونونو مهاجر ورکړل، خو د شوروي پرمختللی پوځ یې په ګونډو کړ.

* تاريخي ماتې او وتل (د ۱۹۸۹ز کال د فبرورۍ ۱۵): د افغان مجاهدینو د سختو ګوزارونو له امله د شوروي د وخت مشر میخایل ګورباچوف د خپلو ځواکونو د ایستلو پرېکړه وکړه. د جنرال بوریس ګروموف په مشرۍ وروستی روسي سرتېری د امو سیند له پله تېر او په شرمېدلې توګه له افغانستانه ووت، چې دا ماتې د شوروي اتحاد د بشپړ پاشل کېدو (فروپاشۍ) اصلي لامل شوه.

۳: د امریکا او ناټو د پوځي ایتلاف ماتول (۲۰۰۱ - ۲۰۲۱ز):

په روانه ۲۱مه پېړۍ کې، افغانستان د نړۍ د تاریخ د تر ټولو ستر او پرمختللي پوځي ایتلاف (امریکا او ناټو) د یرغل شاهد و، خو پایله یې یو ځل بیا د افغانانو په بریا تمامه شوه.

* یرغل او اشغال (د ۲۰۰۱ز کال د اکټوبر ۷): امریکا د ۱۱ سېپټمبر له پېښو وروسته د ناټو د لسګونو هېوادونو په ملګرتیا او د عصري ټکنالوژۍ په کارولو سره پر افغانستان برید وکړ او دلته یې خپل لاسپوڅی حکومت جوړ کړ.

* د شلو کلونو غاښ ماتوونکی مقاومت: افغان ولس د خپل دین او خاورې د دفاع لپاره شل کاله د نړۍ د تر ټولو پرمختللو وسلو پر وړاندې بې سارې قربانۍ ورکړې. دا جګړه د امریکا په تاریخ کې تر ټولو اوږده او ګرانبیه جګړه بلل کېږي.

* د دوحې تړون او د دښمن تېښته (د ۲۰۲۱ز کال د اګسټ ۳۱): د سخت مقاومت په پایله کې، امریکا د ۲۰۲۰ز کال د فبرورۍ په ۲۹مه د قطر په پلازمېنه دوحه کې له افغان لوري سره د ځواکونو د ایستلو تړون لاسلیک کړ. بالاخره د ۲۰۲۱ز کال د اګسټ په ۱۵مه کابل فتحه او د همدې میاشتې په ۳۱مه نېټه وروستی امریکایي جنرال (کریس ډوناهو) د شپې په تیاره کې له هوايي ډګره په تېښته مجبوره شو او افغانستان یو ځل بیا بشپړه ازادي ترلاسه کړه.

 پایله:

د پورته ذکر شویو معتبرو تاریخي حقایقو او اسنادو څخه دا پایله ترلاسه کېږي چې ازادي او اسلامي هویت د افغان ملت په خټه او وینه کې نغښتي دي.

 هغه ملت چې له اریایي دورې نیولې تر نن ورځې پورې یې د دریو سترو امپراتوریو (بریتانیا، شوروي او امریکا) پر وړاندې مبارزه کړې او هغوی ته یې تاریخي ماتې ورکړې، په پوره حق سره د "امپراتوریو د هدیرې" لقب ګټلی دی. دا ثابتوي چې د سر په بیه د خپلواکۍ ګټل او ساتل د افغانانو یو طبیعي او تاریخي صفت دی. له همدې امله، د دغې تاریخي ازادیو درناوی او د هغې ساتنه، نن او سبا د هر افغان نسل لومړنی، دیني، ملي او بنسټیز مسؤلیت ګڼل کېږي.

در تاریخ جمعه ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶،‏ ۱۱:۴۸ بعدازظهر ماسټر حسیب اللّٰه وحدت <این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید> نوشت:

انساني اړیکې او د هغوی ترمنځ توازن.

لیکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت.

سریزه:

الله جل جلاله انسان د خپلو مخلوقاتو له ډلې څخه د یوه ټولنیز موجود په توګه پیدا کړی دی. د دې معنا دا ده چې انسان نه شي کولای خپل ټول کارونه، اړتیاوې او ستونزې یوازې په خپله حل کړي، بلکې د ژوند په بېلابېلو برخو کې له الله جل جلاله، له خپل ځان او له نورو انسانانو او مخلوقاتو سره اړیکې لري. همدا اړیکې د انسان د ژوند بنسټ جوړوي. که دا اړیکې په سمه توګه وپالل شي، د انسان ژوند به منظم، باهدفه او آرام وي، او که پکې بې‌توازني راشي، نو د فرد او ټولنې ژوند به له ستونزو سره مخ شي. اسلام انسان ته د داسې ژوند لارښوونه کوي چې په هغه کې د عبادت، ځان ساتنې او ټولنیز مسوولیت ترمنځ توازن موجود وي. له همدې امله د انسان د ژوند دا درې اړخونه باید په ډېر دقت، پوهې او اعتدال سره وپالل شي.

د انساني اړیکو نظام په لاندې دریو ستنو ولاړ دی:

۱- له الله ج سره اړیکه:

د انسان تر ټولو لومړنۍ، مهمه او بنسټیزه اړیکه له الله جل جلاله سره ده، ځکه هماغه ذات انسان پیدا کړی، روزي ورکوي، ساه ورکوي، هدایت یې کوي او د دنیا او آخرت کامیابي هم د هغه په رضا پورې تړلې ده. د الله جل جلاله سره اړیکه د ایمان، توحید، عبادت، دعا، ذکر، شکر، صبر، اطاعت او استقامت له لارې ټینګېږي. کله چې انسان په زړه، ژبه او عمل کې الله جل جلاله وپېژني او د هغه حکمونو ته غاړه کېږدي، نو ژوند یې سم لوري ته ځي او نفس یې سکون مومي.

د دې اړیکې عملي بڼه په لمونځ، روژه، زکات، حج، د قرآن کریم په تلاوت، دعا او استغفار کې څرګندېږي. یو مسلمان چې پنځه وخته لمونځ په خپل وخت ادا کوي، د الله جل جلاله د رضا لپاره روژه نیسي، له خپلو مالونو زکات ورکوي او د خپل مکلفیت په اندازه د دین نور احکام عملي کوي، هغه په حقیقت کې له خپل خالق سره خپله اړیکه ټینګوي. همدارنګه، یو سوداګر چې په کاروبار کې دروغ نه وایي، دوکه نه کوي او حلاله ګټه ترلاسه کوي، هغه هم عبادت کوي.

 یو مامور چې خپل کار په امانت او صداقت ترسره کوي، او یو ښوونکی چې په اخلاص درس ورکوي، دا ټول د الله جل جلاله د اطاعت بېلګې دي.

خو اسلام دا نه غواړي چې انسان دې د عبادت په نوم د ژوند نور ټول حقونه هېر کړي. الله جل جلاله انسان د عبادت لپاره پیدا کړی، خو دا یې نه دي ویلي چې شپه او ورځ دې بېله وقفې یوازې په عبادت کې تېره کړي. که یو څوک دومره په نفلي عبادت بوخت شي چې د خپلې کورنۍ حق، د خپل بدن حق او د روزۍ د پیدا کولو مسوولیت هېر کړي، نو دا د اسلام له توازون سره برابر کار نه دی.

 سمه لاره دا ده چې انسان دې الله جل جلاله ته عبادت وکړي، خو د ژوند نور واجب حقونه هم په پام کې ونیسي.

۲- له ځان سره اړیکه:

د انسان دوهمه مهمه اړیکه له خپل ځان سره ده. اسلام انسان ته دا درس ورکوي چې خپل ځان د الله جل جلاله امانت وبولي. د انسان بدن، روغتیا، عقل، وخت، ځواني او استعدادونه ټول الهي نعمتونه دي، او د دې نعمتونو ساتنه د انسان دنده ده. له ځان سره اړیکه دا معنا لري چې انسان خپل صحت، اخلاق، پاکي، فکر، عزت او شخصیت وساتي او ځان له هغو کارونو وژغوري چې د دنیا او آخرت زیان ورته رسوي.

په عملي ژوند کې د ځان پالنې بېلګې ډېرې روښانه دي. که یو څوک ناروغ شي او درملنه وکړي، دا یوازې طبي کار نه دی، بلکې د دین له نظره هم سمه او لازمه چاره ده. که انسان خپل خوراک سم کړي، حلال، پاک او ګټور خواړه وخوري، په خوب کې نظم راولي، خپل لباس پاک او مناسب وساتي او د نظافت خیال وساتي، نو هغه له خپل ځان سره ښه چلند کوي.

 همدارنګه، که یو زده‌کوونکی خپل وخت منظم کړي، درس ته پاملرنه وکړي، بدو عادتونو ته مخه نه کړي او خپل عقل او ذهن په سالمو چارو بوخت وساتي، نو دا هم له ځان سره د سالمې اړیکې نښه ده.

اسلام د روح او نفس د آرامۍ خیال هم ساتي. که انسان له ذهني فشار، غم او اندېښنې سره مخ وي، باید دعا، ذکر، صبر او مشوره خپله کړي او که اړتیا وي، د درملنې او لارښوونې لاره ونیسي. 

د ځان ساتنه دا نه ده چې انسان یوازې د خپلې خوښې، آرام او ګټې فکر وکړي، بلکې مطلب دا دی چې ځان د الله جل جلاله د اوامرو او نواهیو په چوکاټ کې وساتي. نو که څوک د ځان پالنې په نوم اسراف وکړي، تکبر وکړي، د حرامو شیانو کارونه وکړي یا د نورو حقونه تر پښو لاندې کړي، دا بیا سمه ځان پالنه نه ده. 

سمه لار دا ده چې انسان خپل ځان وساتي، خو د دین له پولو او د ټولنې له حقونو ونه وځي.

۳- ټولنیزه اړیکه:

د انسان درېیمه مهمه اړیکه ټولنیزه اړیکه ده. انسان په ټولنه کې ژوند کوي او له نورو ۱- خلکو، ۲ـ چاپیریال، ۳- نباتاتو، ۴-حېواناتو او د ژوند له بېلابېلو ۵- فزیکي وسایلو سره اړیکې لري. 

اسلام انسان ته دا لارښوونه کوي چې له نورو سره په رحم، عدالت، امانت، احترام او مسوولیت چلند وکړي. ټولنیزه اړیکه یوازې د خلکو ترمنځ د خبرو او لیدو کتو نوم نه دی، بلکې دا د حقونو د پېژندلو، د مسوولیتونو د ادا کولو او د ګډ ژوند د سمون نوم دی.

له انسانانو سره په اړیکه کې د مور او پلار احترام، د خپلوانو پالنه، د ګاونډیانو حق ته پام، له دوستانو سره وفاداري، له استاد او شاګرد سره ادب، او په بازار، دفتر او ښوونځي کې صداقت او امانت ډېر مهم دي.

 که یو زوی د خپل مور او پلار خدمت وکړي، که یو مېړه له خپلې مېرمنې سره په نرمه ژبه او انصاف چلند وکړي، که یوه ښځه د خپل کور، خاوند او اولادونو حقونه په اخلاص ادا کړي، که یو ګاونډی د بل ګاونډي آرام او عزت ته پام وکړي، دا ټول د سالمې ټولنیزې اړیکې ښکاره بېلګې دي. همدارنګه، غیبت نه کول، دروغ نه ویل، ژمنه نه ماتول، د بېوزلو مرسته کول، د ناروغ پوښتنه کول او د یتیم لاسنیوی کول هم د ټولنیز ژوند مهم اصول دي.

ټولنیزه اړیکه یوازې له انسانانو سره نه ده، بلکې له نورو ۱- ژوندیو او ۲- غیرو ژوندیو موجوداتو سره هم ده. د نباتاتو ساتنه، د ونو کینول، د شنو سیمو پالنه او د فصلونو نه ضایع کول د ښه ټولنیز او اسلامي احساس برخه ده. که یو څوک ونه کینوي، باغ وساتي او د خلکو د ګټې لپاره شنه فضا رامنځته کړي، دا یو نیک او ګټور کار دی.

 له حیواناتو سره هم اسلام د رحم او نرمۍ چلند غواړي. که څوک حیوان ساتي، باید خوراک، اوبه او آرام ورته برابر کړي او بې‌ځایه یې ونه ځوروي. له حیوان سره ظلم د دین له نظره ناسم عمل دی.

له چاپېریال او وسایلو سره هم د انسان اړیکه مهمه ده. پاکه هوا، پاکې اوبه، پاکې لارې او عامه شتمنۍ د ټولو ګډ حق دی. که یو څوک کثافات په لاره کې نه غورځوي، اوبه نه ضایع کوي، عامه ځایونه نه خرابوي، د مکتب، دفتر او کور سامان په احتیاط کاروي او له اسرافه ځان ساتي، نو دا هم د ښه ټولنیز شعور نښه ده. 

اسلام انسان ته دا نه وایي چې یوازې له خلکو سره ښه اوسه، بلکې دا هم وایي چې له هر هغه څه سره چې ستا د ژوند برخه ده، په مسوولیت چلند وکړه.

د ټولنیز ژوند په برخه کې هم توازن ډېر مهم دی. داسې نه چې انسان ټول وخت له خلکو سره په مجلسونو، میلمنو او کارونو کې تېر کړي او د الله جل جلاله حق او د خپل ځان آرام او اړتیاوې هېرې کړي. او نه داسې چې یوازې د ځان په فکر کې وي او له ټولنې، کورنۍ او خلکو سره اړیکې پرې کړي.

 سمه لاره هماغه ده چې انسان د دین، ځان او ټولنې ترمنځ اعتدال وساتي. د رسول الله صلی الله علیه وسلم اصحابو هم همداسې متوازن ژوند درلود. هغوی عبادت هم کاوه، کار هم کاوه، له خلکو سره یې اړیکې هم پاللې او د خپلو کورنیو او ځان حقونه یې هم په پام کې نیول.

پایله:

په ټوله کې ویلی شو چې د انسان د ژوند سمون د همدې درېیو اړیکو په سمون پورې تړلی دی: له الله جل جلاله سره اړیکه، له ځان سره اړیکه او ټولنیزه اړیکه. که انسان خپل رب وپېژني او اطاعت یې وکړي، خپل ځان وساتي او خپل حقونه درک کړي، او له نورو سره په انصاف، ادب او مسوولیت ژوند وکړي، نو ژوند یې نېکمرغه، باعزته او هوسا کېږي.

 اسلام انسان ته یو اړخیز ژوند نه، بلکې متوازن، پاک او مسوولانه ژوند ورښيي. له همدې امله هر انسان ته پکار ده چې د دې درېیو اړیکو ترمنځ اعتدال وساتي او د دین او عرف په چوکاټ کې خپل ژوند برابر کړي، څو هم د الله جل جلاله رضا تر لاسه کړي، هم خپل ځان له زیانه وساتي او هم د ټولنې لپاره ګټور انسان وګرځي.