سپه‌سالار غلام‌ حیدرخان چرخی؛

سرداری که نامش در تاریخ افغانستان جاودانه ماند

در صفحات تاریخ افغانستان، نام‌هایی می‌درخشند که با شجاعت، وفاداری و فداکاری، از عزت و استقلال این سرزمین پاسداری کرده‌اند. یکی از این چهره‌های برجسته، سپه‌سالار غلام‌حیدرخان چرخی است؛ مردی از دیار لوگر که عمر خود را در میدان‌های نبرد و خدمت به وطن سپری کرد.

اگرچه تاریخ دقیق تولد او در منابع ثبت نشده است، اما بی‌گمان در خانواده‌ای وطن‌دوست و مبارز پرورش یافت. پدرش، ملک عبدالصمد خان، از مبارزان قیام بزرگ کابل علیه نیروهای انگلیس در سال‌های ۱۸۴۱–۱۸۴۲ میلادی بود و همین پیشینه، زمینه‌ساز پیوند غلام‌حیدرخان با نهضت‌های آزادی‌خواهانه و دولت بارکزایی شد.

غلام‌حیدرخان چرخی همراه با برادرش، سمندرخان چرخی، در رأس حدود دو هزار تن از مجاهدان ولایت لوگر، در نبرد تاریخی دوم جدی ۱۲۵۸ خورشیدی (۲۳ دسامبر ۱۸۷۹ میلادی) در کنار میر‌بچه‌خان کوهستانی، ملا مشک عالم، محمدجان وردک و دیگر مبارزان، بر نیروهای انگلیسی در قلعه شیرپور کابل یورش برد و نقش مهمی در این مقاومت ملی ایفا کرد.

پس از به قدرت رسیدن امیر عبدالرحمن خان، بسیاری از رهبران مقاومت یا تبعید، اعدام و یا خانه‌نشین شدند؛ اما غلام‌حیدرخان چرخی، به دلیل توانایی‌های کم‌نظیر نظامی، مورد اعتماد قرار گرفت و به عالی‌ترین مراتب نظامی ارتقا یافت.

او در سرکوب شورش‌های کنر، غلزایی‌ها، اسحاق‌خان و شینواری‌ها، و همچنین در تأمین امنیت قندهار، غزنی، ننگرهار و ترکستان، نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. شجاعت، تدبیر نظامی و وفاداری او سبب شد تا چندین بار از سوی عبدالرحمن خان مورد تقدیر قرار گیرد، نشان الماس دریافت کند و سرانجام به مقام سپه‌سالاری نائل آید.

یکی از مهم‌ترین فصل‌های زندگی او، فرماندهی عملیات نورستان در سال‌های ۱۸۹۵ و ۱۸۹۶ میلادی بود. غلام‌حیدرخان چرخی با ایجاد راه‌های مواصلاتی، ساخت پل‌ها، تأمین امنیت منطقه و برقراری اداره دولتی، نقش اساسی در الحاق نورستان به ساختار دولت افغانستان ایفا کرد. او علاوه بر اقدامات نظامی، به عمران، آموزش دینی، توسعه راه‌ها و ایجاد نظم اداری نیز توجه ویژه داشت.

بر پایه برخی روایت‌های تاریخی، سپه‌سالار غلام‌حیدرخان چرخی با درایت سیاسی خود، مانع اجرای یکی از قراردادهای زیان‌بار با انگلیس شد و با این اقدام، سیاستمداران بریتانیایی را شگفت‌زده ساخت.

سرانجام این فرمانده نامدار، پس از فتح نورستان و ساخت جاده اسمار، در سال ۱۸۹۷ میلادی، بر اثر مسمومیتی که به انگلیس نسبت داده می‌شود، چشم از جهان فروبست و به کارنامه‌ای درخشان از خدمت، شجاعت و وطن‌دوستی پایان داد.

از او چهار فرزند برجسته بر جای ماند: غلام‌نبی خان چرخی، غلام‌جیلانی خان چرخی، عبدالعزیز خان چرخی و غلام‌صدیق خان چرخی؛ شخصیت‌هایی که هر یک در عرصه‌های نظامی، سیاسی و دیپلماسی افغانستان خدمات ارزشمندی انجام دادند و نام خاندان چرخی را در تاریخ معاصر کشور ماندگار ساختند.

یاد و نام سپه‌سالار غلام‌حیدرخان چرخی، این فرزند دلیر لوگر، گرامی و جاودان باد.