د میوند تاریخي جګړه؛ د افغانانو د مېړانې او خپلواکۍ زرینه حماسه

د میوند تاریخي جګړه د ۱۸۸۰م کال د جولای په ۲۷مه (۵ اسد ۱۲۵۹ هـ ش) د کندهار ولایت د میوند ولسوالۍ په سیمه کې د دویمې افغان ـ انګرېز جګړې پر مهال رامنځته شوه. دا جګړه د افغانستان د تاریخ له سترو او برخلیک ټاکونکو جګړو څخه ګڼل کېږي، ځکه افغانانو پکې د انګرېزي استعمار پر وړاندې ستره بریا ترلاسه کړه او د آزادۍ روحیه یې نوره هم پیاوړې کړه.

وروسته له هغه چې انګرېزانو د افغانستان په چارو کې لاسوهنه زیاته کړه، د هېواد په بېلابېلو سیمو کې د هغوی پر ضد مقاومتونه پیل شول. د امیر شیرعلي خان زوی، سردار محمد ایوب خان، له هراته د یوه پیاوړي لښکر په مشرۍ د کندهار پر لور وخوځېد څو د انګرېزي پوځ مخه ونیسي. د انګرېزانو پوځ د جنرال جورج برروز تر قوماندې لاندې د میوند په سیمه کې ورسره مخامخ شو.

د میوند په جګړه کې زرګونو افغان غازیانو، قومي مشرانو، دیني عالمانو او ولسي خلکو ګډون کړی و. که څه هم انګرېزانو پرمختللې وسلې لرلې، خو د افغانانو قوي ایمان، مېړانه او ملي یووالي د بریا لامل شو. دا جګړه د انګرېزانو لپاره د نولسمې پېړۍ له درنو پوځي ماتو څخه شمېرل کېږي.

د میوند ملالۍ

د میوند د جګړې تر ټولو روښانه نوم ملالۍ د میوند دی. روایتونه وایي، کله چې د جګړې په یوه حساس پړاو کې د افغانانو مورال کمزوری شو، ملالۍ د جګړې ډګر ته ودرېده، بیرغ یې پورته کړ او د پښتو ولسي ټپه یې ولوستله چې د غازیانو زړونه یې بیا راژوندي کړل. لږ وروسته پخپله هم د وطن په لاره کې شهیده شوه. ملالۍ نن د افغان ښځو د مېړانې او وطنپالنې تلپاتې سمبول ګڼل کېږي.

د سردار محمد ایوب خان ونډه

سردار محمد ایوب خان د جګړې عمومي قوماندان و. د هغه پوځي تدبیر، د لښکرو ښه تنظیم او د ولس ملاتړ د بریا مهم عوامل وو. د میوند له بریا وروسته هغه د افغانانو د اتل په توګه وپېژندل شو، که څه هم وروسته د کندهار په جګړه کې له ستونزو سره مخ شو.

د جبارخیلو د کورنۍ ونډه

د احمدزیو د قبیلې د جبارخیلو د څانګې ګڼ شمېر غازیانو د میوند په جګړه کې فعاله برخه اخیستې وه. د تاریخي روایتونو له مخې، جنرال تاج محمد خان جبارخیل او حکمران مغاذالله خان جبارخیل د جګړې له مخکښو مشرانو څخه وو. ویل کېږي چې حکمران معاذالله خان د وطن د دفاع پر مهال په شهادت ورسېد. همدارنګه د همدې کورنۍ نور غړي، لکه امین الله جبارخیل او امان الله جبارخیل، هم د دې ملي مبارزې له ویاړلو نومونو څخه یادېږي. د دغې کورنۍ قربانۍ د افغان ولس د آزادۍ غوښتنې روښانه بېلګه ده.

- د انګرېز پوځ ته سخته پوځي ماتې واوښته.

- د افغانانو ملي روحیه او د خپلواکۍ احساس نور هم پیاوړی شو.

- د میوند بریا د افغانستان د مقاومت یو تلپاتې سمبول وګرځېده.

- د دې جګړې نوم د افغانستان او نړۍ په پوځي تاریخ کې ثبت شو.

د میوند جګړه یوازې یوه پوځي نښته نه وه، بلکې د افغان ولس د آزادۍ، یووالي او سرښندنې ستره حماسه وه. د سردار محمد ایوب خان زړورتیا، د میوند د ملالۍ قرباني، او د زرګونو غازیانو، قومي مشرانو او اتلانو سرښندنې د افغانستان د تاریخ هغه زرینې پاڼې دي چې د آزادۍ مینه والو ته به تل الهام ورکوي.

د میوند د جګړې نامتو اتلان او غازیان

د میوند په تاریخي جګړه کې د افغانستان له بېلابېلو سیمو زرګونو غازیانو، قومي مشرانو، دیني عالمانو او ولسي خلکو ګډون کړی و. د هغوی له ډلې ځینې مشهور شخصیتونه دا دي:

۱- سردار محمد ایوب خان

د امیر شیرعلي خان زوی او د میوند د جګړې عمومي قوماندان و. د هغه پوځي تدبیر، زړورتیا او غوره مشرتابه د افغانانو د بریا مهم لاملونه وو. د میوند بریا د هغه نوم د افغانستان د لویو پوځي مشرانو په کتار کې ودراوه.

۲- ملالۍ د میوند

ملالۍ د افغانستان د تاریخ تر ټولو مشهوره ملي اتله ده. د جګړې په سختو شېبو کې یې د جګړې بیرغ پورته کړ او په خپلو ولسیزو شعرونو یې غازیان بیا جګړې ته وهڅول. نوموړې د وطن د آزادۍ لپاره شهیده شوه او د افغان ښځو د مېړانې تلپاتې نښه ګڼل کېږي.

۳- ملا محمد جان

د جګړې له مخکښو غازیانو څخه و. د دیني عالم او قومي مشر په توګه یې د افغان جنګیالیو په مورال لوړولو او تنظیم کې مهم رول درلود.

۴- میر بچه خان

که څه هم د میوند په جګړه کې یې رول د ځینو روایتونو له مخې یاد شوی، خو نوموړی تر ډېره د انګرېزانو پر ضد د مقاومت له مخکښو اتلانو څخه ګڼل کېږي او د افغان آزادۍ په مبارزو کې ځانګړی ځای لري.

۵- د احمدزیو د جبارخیلو کورنۍ

د احمدزیو د جبارخیلو د څانګې ګڼو غازیانو د میوند په جګړه کې برخه واخیسته. د تاریخي روایتونو له مخې:

- جنرال تاج محمد خان جبارخیل

- حکمران مغاذالله خان جبارخیل

- امین الله جبارخیل

- امان الله جبارخیل

دوی د خپل وطن د دفاع لپاره قربانۍ ورکړې او د افغان مېړانې ښه بېلګې ګڼل کېږي.

۶- د افغانستان بې‌نومه غازیان

د میوند جګړه یوازې د څو مشهورو شخصیتونو په برکت نه وه ګټل شوې، بلکې زرګونو بې‌نومه غازیانو، سپین ږیرو، ځوانانو، دیني عالمانو او قومي مشرانو د خپل سر او مال قرباني ورکړه. د دغو اتلانو نومونه که څه هم ټول تاریخ نه دي ثبت کړي، خو خدمتونه یې د افغان ولس په حافظه کې تلپاتې دي.

د میوند بریا د افغانستان د آزادۍ، ملي یووالي او استعمار ضد مبارزې یو ستر سمبول دی. دې جګړې نړۍ ته وښوده چې افغان ولس د خپل وطن د دفاع لپاره هر ډول قربانۍ ته چمتو دی. له همدې امله د جولای ۲۷مه د افغانانو د ویاړ، سرښندنې او ملي غرور له مهمو تاریخي ورځو څخه ګڼل کېږي.

یادونه

د میوند تاریخي جګړه د افغانستان د آزادۍ او ملي مقاومت یوه ستره حماسه ده. که څه هم د دې جګړې په اړه ګڼ شمېر کتابونه او تاریخي آثار لیکل شوي، خو د جګړې د ټولو غازیانو، قومي مشرانو او سیمه‌ییزو اتلانو نومونه په رسمي تاریخي اسنادو کې نه دي خوندي شوي.

د دې لیکنې موخه د رسمي تاریخ تر څنګ د هغو ولسي روایتونو، کورنیو شجرو او سیمه‌ییزو تاریخي یادښتونو ثبتول هم دي چې له نسلونو نسلونو راهیسې د خلکو په حافظه کې ژوندی پاتې دي. په ځانګړې توګه د احمدزیو د جبارخیلو د کورنۍ د غازیانو په اړه معلومات تر ډېره د سیمې د مشرانو د لیکنو، کورنیو روایتونو او شفاهي تاریخ پر بنسټ راټول شوي دي.

مونږ هڅه کړې چې د مستندو تاریخي سرچینو او ولسي روایتونو ترمنځ توپیر په پام کې ونیسو، څو لوستونکی وکولای شي د هرې برخې تاریخي ارزښت په سمه توګه وارزوي. هیله ده دا هڅه د میوند د جګړې د هېر شویو اتلانو د یاد ساتلو او د افغانستان د ملي تاریخ د بډاینې لپاره یو کوچنی ګام ثابت شي.

سرچينې:

الف: چاپي کتابونه او علمي آثار

۱. حبیبي، عبدالحی. د افغانستان لنډ تاریخ. کابل: د پښتو ټولنه.

۲. غبار، میر غلام محمد. افغانستان در مسیر تاریخ. کابل.

۳. فرهنګ، محمد صدیق. افغانستان در پنج قرن اخیر. تهران: نشر عرفان.

۴. کهزاد، احمد علي. تاریخ افغانستان. کابل.

۵. کاکړ، حسن. افغانستان؛ سیاسي او ټولنیز تاریخ.

۶. لی، جاناتن. Afghanistan: A History from 1260 to the Present. London

ج: ولسي او شفاهي سرچینې

۱. د کندهار او میوند د سپین‌ږیرو شفاهي روایتونه.

۲. د احمدزیو د جبارخیلو د کورنۍ شجرې او کورني اسناد.

۳. د سیمې د مشرانو او قومي مخورو لیکلي یادښتونه.

۴. د میوند د جګړې په اړه ولسي روایتونه او شفاهي تاریخي حافظه.

کاپي