یاد بود از سالروز وفات اعلیحضرت محمد ظاهر شاه پادشاه ترقیخوا عادل و مهربان افغانستان

اینک به یاد بود از سالروز وفات اعلیحضرت محمد ظاهر شاه پادشاه ترقیخوا عادل و مهربان افغانستان شمعه ی از کارکرد ها مرحوم را در چند سطر ذیل بطور خلاصه تحریر میدارم.

عصر پیشرفت و ترقی در افغانستان از زمان محمد ظاهر شاه آغاز گردید. در کشور پلانهای انکشافی ۵ ساله و ۲۵ ساله طرح و تا ۲ مرحله کاملاً تطبیق گردید. در مرحلۀ سوم مشکلات در بودجه وارد گردیده ومرحلۀ چهارم نیز موفقانه به اکمال رسید. درنتیجه افغانستان صاحب شاهراه حلقوی ۱۱بند بزرگ برق و ده ها بند های کوچک ۵۲۰۰ موسسات صنایع کوچک و فابریکات گردید. وضع ترانسپورت خصوصی و دولتی بهتر و منظمتر گردید.

از تاسیسات و فابریکه‌های مهم آنوقت فابریکه نساجی گلبهار نساجی بگرامی نساجی افغان پشمینه بافی نختابی کابل بوت آهو پشمنه بافی قندهار کود وبرق مزارشریف صابون سازی سیلوها فابریکۀ سمنت غوری جبلالسراج و هرات بایسکل سازی پامیر، پلاستیک سازیها دستگاه ساختمانی هلمند افغانی بنائی سپین غر، راه میدان سازی فابریکه پایه سازی تصدی جنگلک فابریکه حجاری بتون فابریکه حجاری و نجاری کابل فلز خشکه شوئ‌ها کاماز‌ها افسوتر فابریکه‌های کشمش پاکی بانکها شرکتهای صادراتی بین المللی بنادرتجارتی سفارت خانه‌ها وزارت خانه‌ها تاسیسات وبناهای دولتی فابریکه شکر بغلان فابریکه جین وپرس مزارشریف فابریکه روغن سازی سپین زر استخراج زغال سنگ وسایر معادن ایجاد مکاتب ولیسه‌ها توزیع کوپون مواد اولیه به مامورین توشیح قوانین قوای مسلح مجهز تشکیل احزاب سیاسی کوپراتیفها و اتحادیه‌های صنفی مطابع میدانهای هوائی محلات رهایشی شرکت صادراتی قالین قره قل وغیره می‌باشد.

اکنون همه ناخواسته مجبور به اقرار این حقیقت است که کار های را که ظاهرشاه انجام داده است بینظیر است و کسی دیګر تا اکنون از عهده آن بر آید.

ظاهرشاه برای رشد صنعت کوشش خیلی زیادی میکرد با ایجاد فابریکه های تولیدی و ارائه امتیازات فوق العاده به کارگران کارخانجات سعی می نمود تا از دوام آن مطمئن و از ورشکستگی آن جلوگیری نماید.

در آنزمان افغانستان از لحاظ تولیدات زراعتی متکی بخود بوده سالانه صادرات میوه جات خشک و تازه پوست و قالین نباتات طبی را داشت. که توازن اقتصاد کشور را مستحکم حفظ نموده بود. در طول سلطنت ظاهرشاه نرخ اسعار ثابت بوده از ۳۴ افغانی هیچگاۀ بلند نرفته‌است. تآسیس سرای صرافی شهزاده مشکلات هزاران تاجر و سایر افغانها را مرفوع ساخته‌است که الی امروز این مارکیت بحیث بزرگترین مرکزی تبادلۀ اسعاد به سطح کشور موجود است.

با اعمار مکاتب در سراسر افغانستان و جبری ساختن جذب متعلمین به مکاتب یکی از اقدامات خیلی مؤثر شاه در راستای ترقی و رفای کشوربوده است برای سرعت بخشیدن هرچه سریعتر محو بیسوادی برنامه های سواد آموزی را برای بزرگسالان هم روی دست گرفت که نظر به موثربودن آن حتی ایران هم همین برنامۀ سواد آموزی افغانستان را در کشورشان تطبیق نمود. آقای عبد الحمید مبارز در این مورد چنین مینویسد پروگرام سواد آموزی یکی از پروژهای بسیار مهم "ظاهرشاه بود که یونسکو این پروژه را به حیث یک پروژه موثر میشناخت همین بود که در آن زمان اداره ایران طی یک نامه ای کتاب های سواد آموزی افغانستان را مطالبه کرد چون سیستم سواد حیاتی افغانستان برازندگی پیدا کرده بود.

با تکمیل نمودن مؤفقانه پلان نخست پنجساله چون افغانستان در جاده هموار ترقی و انکشاف قرار گرفته بود از سراسر جهان متخصصین به افغانستان سرازیر شدند و افغانستان دربین کشورهای همسایه پیشتاز شده بود. در این مورد هم آقای عبد الحمید مبارز چنین مینویسد تماس با متخصصین پروژه های خارجی مکتب دیگری بود که کارگران افغان را ا زلحاظ فکری و هم دانش تخنیکی مجهز میساخت که مثال مهم آن پروژۀ وادی هلمند بود که از آن دستگاۀ ساختمانی افغانی، هلمند و دیگر موسسات ساختمانی مختلط ملی و شخصی بوجود آمد. دیگر میرفت افغانستان د رجاده ترقی رهسپار شود زیررا پلان های اقتصادی 5 ساله را موفقانه به عقب گذاشته بود و تازه صدها متخصص تحصیل کرده از غرب وشرق از شمال و جنوب، وارد افغانستان میگردیدند. درین زمان بود که ننگرهار به مقایسه پشاور شهر پیشرفته تری بود هرات با مشهد رقابت میکرد ومزار و شبرغان با استخراج نفت وگاز از شهرهای همسایه اش در ازبکستان ترکمنستان و تاجکستان پیشتر بود نه عقب تر.

یک تعداد از فعالیت های وی راکه هرکدام در زمان خویش یک شهکار بوده، مشت نمونه خروارگفته با تفصیل قرار ذیل یاد آور ی میگردد تاباشد از کتمان حقیقت که صورت گرفته جلوگیری نموده و نسل جوان را در قضاوت درست وعادلانه در مورد ظاهرشاه یاری نماید.

1- شاهراها ی مهم که در زمان شاه اعمار شده اند.

در سال ۱۳۴۳ هجری شمسی شاهراه های مزار به کابل تونل سالنگ شاهراه هرات به قندهار و قندهار به کابل شاهراه هرات به اسلام قلعه سرحد ایران و کابل به تورخم شروع و در مدت دوسال به پایه اکمال رسید.

ټونل ماهیپر و تونل سالنگ از جمله کار های آنزمان است.

کارشناسان ساخت تونل سالنگ در ولسوالی سالنگ ولایت پروان را در قاره آسیا بی نمونه می‌دانند.

2- بند های آبگردان و برق که در زمان شاه اعمار گردیده است.

در افغانستان به شرح ذیل بندهای آبگردان برای آبیاری و تولید انرژی برق وجود دارد که نمیشود به هیچ وجه از آنها انکار وچشم پوشی نمود. بادرنظرداشت امکانات افغانستان همان زمان و تکنالوژی جهان هرکدام را میتوان به حیث یک شهکار حساب کرد که در بیست سال جمهوریت هم با وجود سرازیر شدن پول های باد آورده واشنگتن و مهیا شدن تسهیلات ساختمانی در جهان آن کارها مشکل و حتی ناممکن بود. چون پولهای کمکی همه توسط قاتلین ملت و باند های مافیایی شامل در حکومت به یغما رفت.

بند برق سروبی. در 25 کیلومتری بعداز ادغام دریای کابل و پنجشیر به طرف شرق کابل موقعیت دارد دوتوربین که هرکدام ۱۱۰۰ کیلو وات برق تولید می نماید یعنی مجموعا ۲۲۰۰ کیلووات برق تولید میکند مناطق بزرگ از آب آن آبیاری میگردد.

بند برق و آبیاری نغلو. در۷۰ کیلو متری شرق کابل موقعیت دارد و در ۱۰ کیلومتری بند سروبی یک ونیم کیلومتر نقطه ادغام دریا کابل و پنجشیر واقع شده است در ابتدا با نصب سه توربین ظرفیت تولید برق آن ۷۶۰۰۰ کیلووات که بانصب توربین چهارم ظرفیت برق آن به ۹۷۵۰۰ کیلووات میرسد. با ذخیره مقادیر بزرگ آب و توزیع آن مطابق ضرورت قسمت اکثر مناطق شرق افغانستان را سرسبز و سیرآب نگهمیدارد.

بند برق ماهیپر بالای دریای کابل. در سال ۱۳۴۳هجری شمسی یعنی تقریبا ۵۰ سال قبل آغاز و قدرت تولید ۶۰ هزار کیلووات برق را دارا است.

بند آبیاری و تولید برق تنگی ننگرهار درنته روی دریای کابل بزرگترین بند آبی تولید برق و آبیاری در شرق افغانستان که با کانال کشی های بزرگ توانسته تمام ولایت ننگرهار را سرسبز و همیشه بهار نگهدارد.

بند برق پلخمری در سال ۱۳۲۰هجری شمسی تکمیل و دارای ظرفیت ۴۸۰۰ کیلووات برق میباشد.

بند برق و آبیاری کجکی: این بند روی دریای هلمند ساخته شده یکی از شهکار ها میباشد گفته میشود که یکی از بزرگترین بند های اب گردان خاکی جهان است در ۱۶۱ کیلومتری شهر قندهار قرار دارد این بند برای آبیاری ساحه فوق العاده بزرگ یعنی ۱۸۰۰ کیلومتر مربع زمین زراعتی کافی است و ظرفیت بزرگ تولیدی برق برخوردار میباشد. این بند در سال ۱۹۵۳ یعنی تقریبا ۵۹ سال قبل احداث گردیده است.

نیروهای انگلیس در سال ۲۰۰۴م توربین های سنگین وزن را بایک عملیات ترانسپورتی بی سابقه و با دادن تلفات جانی به ساحه بند کجکی رسانید.

بند آبگردان داله بالای دریایی ارغنداب قندهار بند آب گردان بغرا بالای دریای هلمند و پروژه تولیدی وادی هلمند بند و پروژه آبیاری بالای دریای کوکچه بند آبیاری سردی در کندهار بند برق و آبیاری جبل السراج، دو بند برق یکی در چک وردک سه توربین و ظرفیت ۳۰۰۰ کیلووات برق و دیگری در قندوز قابل یاد آوری است که اگر به اصطلاح مدعیان ترقی و آبادی کشورما دست به تخریب و ویرانی وطن ما نمیزدند بزرگترین بند آب گردان و تولید آب و برق در شرق میانه بنام سلما و کاوه گان بالای هریرود در ولایت هرات تکمیل و سی و پنج سال قبل به بهره برداری سپرده میشد، چون که 25فیصد کار آن در اخیر دورۀ شهید سردار محمد داود خان به اتمام رسیده بود.

معادن کشور.

در سال های دهۀ شصت ایران با داشتن منابع بزرگ نفتی و پاکستان باداشتن راه های بحری از نظر اقتصادی رشد چشمگیری در مقایسه به وطن ما نداشتند. فابریکات کود برق و تولید گاز مزار نساجی پشمینه بافی گلبهار و کندهار سارامیک ماشین سازی جنگلک تولید پاپوش آهو، تولید سمنت، خانه سازی و حجاری ونجاری در زمان ظاهر شاه بوجود آمد حکومت وقت نمی توانست یک شبه راه صد ساله را طی کند. برای رشد و انکشاف سریع یک مملکت به سرمایه های هنگفت منابع و کدر های علمی و متخصصین ضرورت دارد در حالیکه بعداز دوره کوتاه ولی ویرانگر و تباه کن سقاوی افغانستان از نگاه کدر های علمی زیربنا ها و روبناها صد سال به عقب زده شد و افغانستان به کمون اولیه برگشته بود همین ظاهرکل باید همه چیز را از صفر شروع میکرد.

سیستم مخابرات مراسلات و مواصلات.

با شروع حکومت اعلحضرت شهید محمد نادرشاه ارتباط مخابراتی پایتخت با مراکز مهم ولایات افغانستان برقرار می شود. دردوره شاه نیز تلیفون در افغانستان توسعه می یابد.

در سال ۱۳۲۸ هجری شمسی وزارت مخابرات افغانستان اقدام جدی را برای توسعه تلفن در کشور آغاز می کند و با شرکت های بین المللی وارد مذاکره می شود. در همین سال یک دستگاه ۱۳۰۰ لینی اتومات ریلی از شرکت بیل Bell خریداری و در کابل نصب می شود. چندی بعد دولت برنامه های انکشافی را در مورد تجارت و زراعت روی دست می گیرد. برای این منظور وزارت مخابرات در سال ۱۳۳۳ شمسی یک دستگاه ۵۰۰۰ لینی خطی اتومات را از شرکت زیمنس آلمان خریداری می کند که این دستگاه 3 سال بعد در کابل فعال میشود.

در سال های دهه ۹۰ ما برای یک تلیفون کردن باید به پاکستان میرفتیم.

عضویت در اتحادیه جهانی پست.

در سال ۱۹۲۸ افغانستان به عضویت اتحادیه بین المللی پست در آمد.

در این دوره برای اولین بار ارسال هوایی بسته های پستی به خارج از افغانستان آغاز شد.

همچنین علاوه بر نامه های پستی پست کارت ها مجلات اوراق تجاری و بسته های سبک وزن دیگر نیز به داخل و خارج از افغانستان ارسال می شد.

ارتقا ریاست پست افغانستا به وزارت.

پستخانه در دوران حکومت ظاهر شاه جهش ها و پیشرفتهای مهمی در امر خدمات پستی در افغانستان بوجود آمد ارتقا ریاست پست و تلگراف و تلفن به وزارت از مهم ترین کارهایی بود که دراین زمان اتفاق افتاد.

در این دوره ضمن ارسال بسته های سنگین وزن که تا ۲۰۰ کلیو گرم وزن داشت نامه رسانی در داخل کشور نیز سرعت یافت.

ارتباط پستی با خارج افغانستان نیز به صورت چشمگیری افزایش یافت و میان کابل و شهرهای بزرگ دنیا مثل مسکو دهلی فرانکفورت هامبورگ آمستردام نیویورک پاریس ژنو رم بیروت قاهره توکیو انقره صوفیه پکن تهران اسلام آباد و کراچی ارتباط پستی هوایی برقرار شد.

از سال ۱۳۳۵ خورشیدی پست هوایی در داخل خود افغانستان نیز فعال شد و ارتباط میان شهرهای کابل هرات مزارشریف قندهار و میمنه بر قرار شد.

از سال ۱۳۳۵ ه ش پست هوایی در داخل خود افغانستان نیز فعال شد و ارتباط میان شهرهای کابل هرات مزارشریف قندهار و میمنه بر قرار شد.

طبق برنامه پنج ساله وزارت مخابرات موظف شد هر سال حدود ۳۰ پستخانه محلی در دیگر ولایات و شهرهای افغانستان تاسیس کند.

معارف در دوره ظاهر شاه:

دوران چهل ساله سلطنت ۱۳۵۲-۱۳۱۲ ازلحاظ تا ثیر و تحولات سیاسی که بر تعلیم و تربیت نیز اثر گذار بود را می توان به طور کلی به دو دوره تقسیم کرد. دوره اول از سال ۱۳۱۲ش بعد از به شهادت رسیدن اعلیحضرت نادرشاه شروع می شود و تا سال ۱۳۴۲هجری ش ادامه یافت. دوره دوم از سال 1342 هجری شمسی آغاز می شود که تا سال۱۳۵۲هجری شمسی که آخرین سال سلطنت ظاهر شاه بود، استمرار پیدا کرد.

از سال ۱۳۱۲ تا سال ۱۳۵۲یکی از تصمیمات مرحوم هاشم خان صدور فرمان تدریس به زبان پشتو در کلیه مکاتب سراسر کشور بود که به مدت بیش از ده سال ادامه داشت در سال ۱۳۲۵ قانون اساسی جدید شکل گرفت که بر اساس آنتعلیمات ابتدای اجباری شد و تدریس علوم اسلامی هم مجاز گردید.

آیا معارف و تحصیلات عالی در اکثر مطلق ملل جهان به یک زبان ملی نیست؟

آیا در دور دست ترین نقطه کشورهای همسایه ما تدریس در مکاتب به یک زبان رسمی و ملی صورت نمیگیرد؟ آیا ما دری زبانان افغانستان باید مدیون این خاندان نباشیم که زبان خود پشتو را برای تحکیم وحدت ملی و ملت سازی قربانی نمود؟

در این دوره نسبت به دوره قبل معارف رشدی خوبی داشت.دولت به وزارت معارف ابلاغ کرد که از سال تعلیمی ۱۳۲۶تدریس به زبان دری باز گردد و به این ترتیب در مناطق پشتو زبان، تدریس به زبان پشتو بود و در مناطق دری زبان، تدریس به زبان دری انجام می شد.

در مجموع تعداد کل مکاتب در سال ۱۳۲۲ به ۶۲۷ مکتب ابتدای متوسطه لیسه و مسلکی فنی-حرفه ای رسیدکه در این مکاتب تعداد۱۱۲۴۵شاگرد دختر و پسر تحصیل می کردند و تعداد ۳۴۴۱ معلم مرد و زن، امر تدریس را به عهده داشتند.

پس از تنفیذ قانون اساسی جدید قانون معارف تدوین و تنظیم گردید که اساس تعلیم و تربیت بر مبنای آن شکل گرفت. اهداف اساسی قانون معارف در یازده ماده بودکه ماده اول و دوم آن راجع به اهداف بود:

1- مطابق ماده ۳۴قانون اساسی، تعلیم و تربیت حق مشروع هر تبعه ای افغانستان است که بصورت مجانی باید مهیا گردد. هدف دولت اینست که امکانات مناسب تعلیمی را برای افراد،مطابق استعدادشان فراهم آورد.

2- اهداف اساسی فعالیت های تعلیمی، انکشاف استعدادهای جسمی روحی و معنوی افراد و تغذیه احساس وطن پرستی و بشری وفاداری به سلطنت تزریق و تلقینی نمودن احساس مسئولیت فردی و اجتماعی برای پیشرفت و ارتقای کشور، صلح و سلام در دنیا و تقویت همکاری بوده است.

تحصیلات عالی.

سابقه تحصيلات عالي در افغانستان به حدود ۷۵ سال پيش مي رسد. بنياد تعلیمات عالي در واقع در دوران ‌نادر شاه و ظاهر شاه گذاشته شده است نادر شاه فاكولته طب را در سال ۱۳۱۱ هجری شمسی پايه گذاشت و ظاهرشاه باني واقعي پوهنتون كابل در سال ۱۳۲۵ بود و گفته میشود که زمین پوهنتون کابل ملکیت شخصی ظاهرکل بود و برای پوهنتون وقف گردیده است.

پوهنتون کابل شامل پوهنځی های طب انجینری حقوق شرعیات ادبیات شرعیات تعلیم تربیه فارمسی علوم طبیعی زمین شناسی و پوهنځی پولی تخنیک کابل لیسه های حببیه استقلال امانی رابعه بلخی عایشه دورانی ملالی نادریه غازی وده ها لیسه مسلکی لیلیه های شبانه در کابل ده ها لیسه در ولایت پروان مزار شریف هرات ننگرهار قندهار و همه ولایات افغانستان در زمان ظاهر ساخته شده است.

پوهنتون ننگرهار دارای تمام پوهنځی ضروری...

انستیتیوت انجنیری پولی تخنیک.

پوهنتون های عالی و نیمه عالی در اکثر ولایات افغانستان فعال شدند مکاتب و پوهنتون های نظامی شامل تمام بخش ها در افغانستان رشد فوق العاده داشت.

با همان ناتوانی اقتصادی آنزمان کشور عزیز ما افغانستان ظاهرشاه با درک واقعبینانه از ضرورت جامعه باسواد و سالم تمامی خدمات تعلیمی تحصیلی و خدمات صحیح را رایگان ساخت امروز بازهم تکرار میکنیم که باحضور نزدیک به ۵۰ کشور و سرازیر شدن طوفان پول در افغانستان منتقدین همیشگی و مدعیان ترقی و انکشاف از عهده فراهم کردن خدمات معارف تحصیلات عالی و خدمات صحیح رایگان برای هموطنان ما عاجز اند.

هوانوردی و میدان های هوایی.

در اوايل سال ۱۳۳۴ بر اساس اصولنامه سرمايه‌گذاري از طرف شركت هوايي آريانا با ۵۱ درصد سرمايه از طرف دولت افغانستان و ۴۹ درصد از طرف كمپاني انديمارد كه بعدا جاي آنرا پان امريكن گرفت طياره‌هاي نوع داكوتا در خطوط داخلي و خاجي به كار انداخته شد.

اين طياره‌ها كه ظرفيت ۳۰ نفر را داشت علاوه بر مسافرين براي حمل و نقل اموال تجارتي نيز بكار برده ميشد.

در اواخر سال ۱۳۳۵ رياست هوايي ملكي يك موسسه رسمي دولتي تاسيس گرديد. اولين اقدام اين رياست پس از تاسیس امضاء قرارداد مشترك هوانوردي با پاكستان و تركيه بود و اقدام دومي آن احداث ميدان هوايي بين‌المللي قندهار بود. جايي كه براي تأسيس ميدان هوايي قندهار اختصاص داده شده بود در 18 كيلومتري جنوب شهر قندهار در مسير راه سپين بولدك واقع شد.

ميدان هوايي قندهار نظر به موقعيت مناسبي كه دارد فاصله ميان تهران و دهلي را نسبت به مسير ميدان هوايي كراچي ۵۰۰ مايل كوتاه مي‌نمايد و فاصله گرداگرد خطوط هوايي آسيا را به اندازه كافي كم مي‌نمايد.

در سال ۱۹۶۳ ميدان هوايي بين‌‌المللي كابل عملا براي پروازهاي داخلي و خارجي آماده گرديد موقعيت كابل بحيث مركز كشور ايجاب مي‌نمايد پروازهاي خارجي به جانب هند و پاكستان ايران لبنان و اروپا و همچنان پروازهاي داخلي به شهرهاي كوچك و بزرگ به طور عملي انجام شود. علاوه بر آن ميدان هوايي كابل آخرين نقطه پرواز شركت ايرفلوت روسيه مي‌باشد كه از مسكو حركت ميكند و با خطوط هوايي اروپا ارتباط پيدا مي‌كند.

به همين ترتيب در ديگر ولايات افغانستان هم ميدانهاي هوايي عصري و پيشرفته تا سيس شد و پروازهاي داخلي به شهرهاي مختلف افغانستان عموميت پيدا كرد.

در سالهاي۶۸-۱۹۶۷ موسسه هوايي باختر افغان در چوكات رياست هوايي ملكي تآسيس گرديد و دو فروند طياره تربوجت از كانادا خريداري شد. همزمان در شهرهاي كوچك نيز كار ساخت ميدانهاي هوايي آغاز گرديد و شهرهايي مثل ارزگان بدخشان تالقان باميان غور و نيمروز كه از پايتخت و مراكز صنعتي دور مانده بودند راه پيشرفت برايشان مهيا شد.

شركت هويي آريانا در ابتدا با دو فروند طياره از نوع داكوتا DC-3 به فعاليت آغاز نمود بعدا فعاليت خود را با دو فروند طياره DC-6 دو فروند DC-4 چهار فروند DC-3 يك فروند طياره 440 نوع كالوير و يك فروند طياره مسافربري جت بوئينگ ۷۲۷ كار خود را ادامه داد.

خطوط مهم هوايي افغانستان:

خط كابل مزارشريف ميمنه هرات.

خط كابل قندهار هرات.

خط كابل كندز مزار شريف هرات.

در افغانستان كمپنی هاي خارجي زيادي فعاليت داشتند كه به قرار زير بودند:

كمپني ايرفلوت روسيه كه با استفاده از طياره‌هاي نوع الوشن پروگرام هفته وار به افغانستان داشت كه پس از توقف در تاشكند به مسكو پرواز مي‌كرد.

كمپاني هوانوردي هند كه داراي طياره‌هاي نوع جت بوئينگ بود و به طور منظم هفته‌اي يكبار به كابل پرواز مي‌كرد.

كمپاني هوانوردي ايران هما با طيارات نوع جت بوئينگ خود دوبار در هفته به كابل پرواز دارد.

شركت هوانوردي پاكستان P.I.A نوع طيارات آن VIS CAUM ناميده ميشد و هفته‌اي دوبار از طريق پيشاور لاهور و كراچي به كابل پرواز ميكرد.

شركت هوايي بيروت I.M.A با استفاده از طيارات DC-6 و DC-4 هفته‌اي دوبار ميان كابل و بيروت بالاي خط هوايي پرواز ميكردند و به طور عموم اموال تجارتي را انتقال مي‌داد.

خطوط هوايي در پيشرفت و رونق تجارت سهم بالايي دارد و هيچ كشوري نمي‌تواند بدون توجه به آن به فكر پيشرفت در اقتصاد و يا هر زمينه ديگري باشد.

زمانی افغانستان یکی از دو بزرگترین طیاره های بوینگ جهان را در دست داشت که بالاخره توسط رژیم مابعد به سبب عدم موجودیت ظرفیت برای بکار انداختن آن طیارۀ غول پیکر آن را بفروش رسانیدند.

امکانات افغانستان در تمام عرصه ها به مراتب بهتر از امروزبوده است. باوجود انکشاف سریع جهان د ر سال های اخیر از اثر پیشرفت برق آسای تکنالوژی، باز هم امکانات را که افغانستان در دهۀ شصت داشته. امروز ندارد

شاهراه سالنگ که در زمان ظاهر شاه ساخته شد امروز از ترمیم آن تمام ملت جهان عاجز مانده اند، امریکا و جاپان از ترمیم سرک کابل هرات به حیث یک دستاورد بزرگ شان د رآبادی افغانستان یادآوری میکنند درحالیکه این سرک ۵۰ سال قبل مورد استفاده قرار گرفته بود.

وزارت مخابرات از کمپنی های شخصی که با سهل شدن پروژهای تلیفونی در افغانستان سرمایه گذاری کردند به حیث دستاورد بزرگ در عرصه مخابرات یاد آور میشود، در حالیکه د رزمان شاه تعداد زیادی ازولایات حتی مراکز ولسوالی افغانستان به سیم ها وپایه های تلیفون به مرکز وصل شده بودند.

درحالیکه ملت افغان شاهد دیموکراسی و آزادی بیان به مراتب کاملتر از امروز در زما ظاهرکل در دهه دیموکراسی بود.

ایجاد سیستم بانکداری.

در طول سلطنت پادشاهان افغانستان سود جویی از طریق پول با پول حرام و خلاف شریعت اسلامی پنداشته می‌شد. بدین لحاظ رسما هیچ بانکی الی سال ۱۳۱۲ وجود نداشت. مال شاهی در خزانۀ شاهی حفظ می‌شد. مردم سرمایه خودرا خود حفاظت می‌نمودند در بسا شهرها از طرف یک فامیل بزرگ امانت خانه‌ها ساخته می‌شد که فقط پول بدون سود حفاظت می‌شد. یک تعداد صرافان که وجود داشت بنام سود خور دوزخی یاد می‌نمودند که در اجتماع بنام حرام خور جای نداشتند. پس از ورود انگلیس تعداد صرافان هندی بین افغانستان هندوستان فعالیت می‌نمودند. پولهای باارزش وقت سکه اشرفی طلا عربی نقره نیکلای نقره اصل روسی روپیه هندی و پوند انگلیسی بود. تبادله این نوع پولها در تجارت ورفتن به حج وسفرها صورت می‌گرفت. این صرافان بیشتر در بازار‌های کابل و قندهار فعالیت داشتند اسعار مورد ضرورت دولت نیز از همین صرافان خریداری می‌گردید، این روند ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۳۱۱ با ابتکار یکی از تاجران ملی عبدالمجید زابلی شرکت را بنام شرکت سهامی هاشمی تأسیس نمود که بعداً در ماه ثور سال ۱۳۱۲هـ ش این شرکت سهامی بنام بانک ملی افغان مسمی و بحیث اولین بانک در افغانستان عرض وجود کرد. در ابتدا این بانک به عنوان یگانه بانک در کشور وظایف بانک مرکزی را پیش می‌برد و به گذشت زمان هر روز وظایف و فعالیت‌های این بانک گسترش می‌یافت و در سلسله همین انکشافات دومین بانک در افغانستان به عنوان بانک مرکزی افغانستان د افغانستان بانک بتاریخ ۱۷/۱۱/۱۳۱۸ به سرمایه ابتدائی ۱۲۰ ملیون افغانی در پایتخت کشور شهر کابل افتتاح شد که بعداً در سال ۱۳۵۴ سرمایۀ د افغانستان بانک به یک ملیارد افغانی ارتقاء کرد که این رقم در ماده هشتم ۸ قانون ۱۳۷۳ پول و بانکداری ۱۰ ملیارد افغانی نشان داده شده‌است. نظام بانکداری در افغانستان با تا سیس بانک ملی توسط محترم زابلی پا به عرصه وجود گذاشت چنانچه قبل از تأسیس د افغانستان بانک، بانک ملی امور بانکداری دولتی را نیز پیش میبردکه بعد از تأسیس د افغانستان بانک وظایف بانکداری دولتی به د افغانستان بانک واگذار گردید. چاپ و نشر پول از بانک ملی به د افغانستان بانک سپرده شد که د افغانستان بانک توانست تحولات و انکشافات بزرگی را در رابطه به چاپ و نشر پول افغانی بوجود آمد.

صحت عامه.

قبل از دوره اعلیحضرت محمد نادر خان و اعلیحضرت محمد ظاهر شاه طبابت درافغانستان صفر بود و هیچ نوع خدمات طبی درسراسر کشور وجود نداشت. در اواخر سلطنت امیر حبیب الله یک طبیب هندی بنام علی جویا خان به افغانستان استخدام شد که در حقیقت طبیب دربار و مصروف معالجه خاندان سلطنتی و بعضی اشخاص معتبر سرشناس وقت بود.

با سر کار آمدن این خاندان وطندوست در افغانستان شاهی تغییرات چشمگیری در بخش صحیه رونما گردید اعمار شفاخانه های علی آباد سناتوریم و تاسیس فاکولته طب یکی از دست آورد های مهم این دوره است. همچنان تاسیس مکتب طبی معاون داکتری مکتب کمپودری تأسیس مکتب نرسنگ و استخدام دکتوران متخصص از دولت دوست ترکیه را نیز میتوان از انکشافات ﻮ اولین گام در راه احیای طبابت در افغانستان محاسبه کرد. شفاخانه علی آباد در دامنه کوه علی آباد با ۶۰۰ بستر دارای بخش های داخله، جراحی سناتوریم جلدی چشم عقلی عصبی گوش و گلو و انتانی در سال ۱۳۱۱ افتتاح گردید. و برای طبقه اناث شفاخانه مستورات میوند امروزی با شعبات مربوطه آن تاسیس گردید که بعد از تاسیس فاکولته طب به حیث شفاخانه های تدریسی و بنام موسسات صحی پوهنتون فعالیت می نمود.

در سال ۱۳۱۱ فاکولته طب تاسیس شد که در پهلوی آن مکتب عالی دوا سازی نیز درهمین سال تاسیس گردید. این پوهنحی و مکتب عالی توسط ۱۷ نفر پروفیسوران ترکی و یک استاد داخلی کیمیا بنام انور علی در دارالامان که بنام دارالفنون معروف بود مصروف تدریس شدند که از جمله 17 نفر پروفیسوران ترکی ۱۱ نفر آن استادان دوا سازی و رشته کیمیا بودند.

اولین دسته فارغان در سال ۱۳۱۶ به تعداد هشت نفر از فاکولته طب و دو نفر از مکتب دوا سازی به جامعه تقدیم شد.

در سال ۱۳۴۳ شفاخانه وزیر اکبر خان افتتاح و بخش اورتوپیدی شفاخانۀ علی آباد به وزیر اکبر خان انتقال داده شد.

یکی از اقدامات علمی و قابل تحسین آنزمان نشر افغان طبی مجله در بین سال های ۱۳۳۵ در هر سه ماه به صاحب امتیازی فاکولته طب وقت بود که با محتویات علمی بسیار عالی در شرایط همان زمان نشر میگردید.

کار اعمار شفاخانه مرکزی اردودر آنزمان بنام ظاهرشاهی مرکزی روغتون چهارصد بستر مورد توجه خاص دولت وقت و مواظبت سران دولتی قرار داشت چنانچه روز سه شنبه ۱۲ جدی ۱۳۵۱ محمد ظاهر شاه پادشاه افغانستان از جریان اعمار شفاخانه دیدن نموده و محمد موسی شفیق صدر اعظم وقت بتاریخ ۱۹ جدی سال مذکور از کار ساختمانی شفاخانه دیدن نمود. گفته میشود که شفاخانه ۴۰۰ بستر یکی از بزرگترین مراکزی طبی در سطح منطقه در آنزمان شمرده میشد.

در تمام ولایت افغانستان شفاخانه های مرکزی ایجاد شد، صد ها کلینیک در سطح ولایات و ولسوالی ها ایجاد گردید.

در کابل همان شفاخانه های که تا امروز فعال هستند همه از زمان بابای ملت باقی مانده و توانسته با سپری نمودن همه ناملایمات و طوفان های برباد کن همچنان فعال و ایستاده بمانند. شفاخانه جمهوریت شفاخانه ابن سینا شفاخانه میوند شفاخانه صحت طفل اندراگاندی شفاخانۀ وزیر اکبر خان و علی آباد ملالی زیژنتون شفاخانۀ رابعه بلخی شفاخانه انتانی را میتوان بطور نمونه یاد آوری نمود.

بیائید سر های مان را در گریبان کرده و حق را حق و باطل راباطل بگویم تا در دنیا وجدان ما راحت باشد و در آخرت شرمسار نباشیم.

تبصره اخیر.

در طی بیست سال جمهوریت تاکنون بیشتری از پروژه های انکشافی عصر شاهی و نخستین جمهوریت در افغانستان عملی میگردد.

معلومات جمع شده از منابع داخلی میباشد ولی با حذف و ازدیاد بعضی مطالب جدید.