شیخ پیر سید حسن گیلانی و اتهام خیانت به شاه امان‌الله

سید حسین گیلانی، مشهور به نقیب‌الاشراف یا پیر سید حسن گیلانی، از بزرگان طریقت قادریه و خاندان مذهبی گیلانی بود که اصالتاً از بغداد برخاسته و در افغانستان نفوذ گسترده دینی و سیاسی داشت.

پس از ترور امیر حبیب‌الله، پدر امان الله و کنار گذاشته شدن سردار نصرالله خان، نقیب‌الاشراف و شماری از علمای سنتی از نصرالله خان حمایت کردند. با آغاز اصلاحات گسترده شاه امان‌الله خان، از جمله گسترش آموزش، محدود کردن نفوذ روحانیون و اصلاحات مربوط به حقوق زنان، مخالفت روحانیون، رهبران قبایل و خاندان‌های مذهبی، از جمله گیلانی‌ها، شدت گرفت. آنان این برنامه‌ها را مغایر با شریعت و سنت می‌دانستند.

بر پایه برخی روایت‌های تاریخی، نقیب‌الاشراف و دیگر رهبران مذهبی با صدور فتوا و حمایت از مخالفان، زمینه قیام‌های قبایلی علیه حکومت را فراهم کردند؛ قیام‌هایی که سرانجام به سقوط دولت امانی، قدرت‌گیری حبیب‌الله کلکانی و توقف روند اصلاحات و جنبش مشروطه انجامید.

برخی مورخان ملی‌گرا و اصلاح‌طلب، این اقدامات را «خیانت ملی» و همسو با منافع امپراتوری بریتانیا ارزیابی کرده و خاندان‌های گیلانی و مجددی را به بهره‌برداری از احساسات مذهبی مردم علیه دولت ملی امان‌الله متهم کرده‌اند. در مقابل، هواداران این خاندان‌ها و جریان‌های مذهبی، مخالفت با اصلاحات را دفاع از شریعت و ارزش‌های دینی می‌دانند و اتهام خیانت را نمی‌پذیرند.

از این‌رو، نقش سید حسن گیلانی در سقوط شاه امان‌الله خان همچنان از موضوعات بحث‌برانگیز تاریخ معاصر افغانستان است و برداشت‌ها درباره آن، بسته به دیدگاه سیاسی و تاریخی پژوهشگران، متفاوت است.

همچنین در برخی روایت‌ها آمده است که شیخ‌المشایخ گیلانی مدعی بود محل نگهداری سلاح‌ها و مهمات را در خواب دیده و آن‌ها را برای نیروهای حبیب‌الله کلکانی معرفی کرده است؛ روایتی بیشتر در منابع روایی و نقل‌قول‌های سیاسی مطرح شده است.