د سراج الملةوالدين امير حبيب اللّٰه خان په مشرۍ کې د افغانستان د پوهنې بهير:

امير حبيب اللّٰه خان په 1279ل کال کې د افغانستان امير سو. د نوموړي د امارت په مهال کې د ښوونځيو رغولو، رسنيو، د پډيو په ليکلو، ادبي او نورو نخښو کې يو نوی خوځښت پيل سو چې د پوهنې په ټوليزوالي او پراخوالي کې چټك ګامونه واخيستل سول. په 1283ل کال په پلازمېنه کابل کې لمړنی عصري ښوونځی «حبيبيه لېسه» د سردار نصراللّٰه خان په مشرۍ رامنځته سو چې شاوخوا 400 زده کوونکو ته د لسو دنننيو او هندي ښوونکو لخوا ښوونه او روزنه ورکول کېده؛ پکښې د زدکړو لمړی پړاو څلور کالونه وو چې حساب، دينيات، جغرافيه او مشق پکښې ښوول کېدل.

او په 1286ل کال کې ترې زده کوونکي د ښوونې او روزنې په ګاڼه سمبال ټولنې ته ډالۍ سول؛ دويم پړاو يې درې کالن وو چې د «رشيديه» په نوم د سرمعلم استاد احمدالدين په مشرۍ پيل سو او دينيات، جغرافيه، تاريخ، پښتو ژبه، دري، انګرېزي، اردو، تُرکي، رسم او صحت ساتنه پکښې ښوول کېدل؛ درېيم پړاو يې د «اعداديه» په نوم وو چې دينيات، جغرافيه، دري، تاريخ، الجبر، مثلثات، تحليلي هندسه، جراثقال، طبيعت پېژندنه، کيميا او انګرېزي پکښې ښوول کېدل؛ د ښوونکو د سوب ناسوب پډی ورغول سو، ټولګي پر پړاوونو وېشل سوي ول، زده کوونکي به پر کمبله او ښوونکي به پر ګديو کښېناستل؛ د ښوونځي د لګښتونو لپاره 100000 افغانۍ ټاکل سوي وې؛ که هرڅو ساړه يا تودوخه وای خو ښوونځی به پرانستی وو او زده کوونکو ته به د ښوونکو لخوا ښوونه او روزنه ورکول کېده؛ ددغه ښوونځي ښوونيز پډي د لاهور د حمايت الاسلام په ټولنه کې ژباړل سوي او ليکل سوي ول؛ د څوارلس کالونو په تېرېدو سره د زده کوونکو شمېر په کالنۍ توګه 1534 ته پورته سو او شپږ څانګې يې نوري د کابل ښار په نورو سېمو کې د ابتدايه باغ نواب، ابتدايه تنور سازي، ابتدايه خافيها، ابتدايه پرانچه ها، مکتب خدام حضور عالي او د هندوانو ښوونځی په نوم پرانستل سوې.

په 1287ل کال کې حربي ښوونځی ورغول سو چې درې اعدادي او درې حربي ټولګي يې درلودل او قرآن شريف، خط، حساب، هندسه، جغرافيه، جمناسټیك، پياده تعليم، طبيعي معلومات، اسلامي تاريخ، صرف او نحوه، ثبوتي هندسه، د رياضي قوانين، اعشاري، پياده مسلك، توپچي، سورلي، استحکام، مخابره، الجبر، نظري او عملي معلومات، سپورټ او عمومي تاريخ پکښې ښوول کېدل؛ د نوموړي ښوونځي ښوونکي افغانان او تُرکان ول؛ د زده کوونکو ټول لګښتونه د حکومت لخوا کېدل او کوم زده کوونکی چې به فارغ سو، په ملي اردو کې به په دنده وګمارل سو؛ حربي ښوونځي لاندې درې څانګې لرلې لکه!

1_د خورد ضابطانو ښوونځی (د لوړپوړو چارواکو عسکر)،

2_د جديده الاسلام عسکري ښوونځی(د نورستانيان لپاره)،

3_مکتب اردليان حضور.

په 1291ل کال کې «د کابل دارالمعلمين» رامنځته سو چې پکښې د زدکړو موده درې کالونه وه او په هرو درېيو کالونو کې ترې دېرش ښوونکي فارغېدل. ډېر شمېر ښوونځي په پلازمېنه کابل کې ول او د افغانستان په نورو سېمو کې ښوونځي په پخوانۍ بڼه ول خو تر کابل روسته په نورستان کې ښوونځي ډېر ول لکه د شيمل، شکيايي، وايګل، قلعه شاهي او کشمنډ په کلیو کې لمړني ښوونځي چې يواځې اسلامي ښوونه او روزنه پکښې کېده او دوولس ښوونکو و 250 زده کوونکو ته ښوونه او روزنه ورکوله.

د تمدن او پوهې وړې نخښې هيواد ته راوړل سوې، دارالعلوم پرانستل سو، د «سراج الاخبار افغانيه» په نوم ورځپاڼه رامنځته سوه او په خپرونو يې پيل وکړ، يوه «چاب خونه» په پلازمېنه کابل کې رامنځته.

د پوهنې تشکيلات د سردار نصرالله خان او سردار عنايت الله خان ترمشريو لاندې رامنځته سول؛ د سردار نصرالله خان په مشرۍ کې سرښوونکي، هندي او دننني ښوونکي، دارالتاليف، د کورنيو او سېمئيزو ښوونځيو اداره، د مامورينو دفتر او د پوهنې بوديجه سل زرګونه افغانۍ؛ او د سردار عنايت الله خان په مشرۍ کې د حبيبيې لېسې مديريت، د دارالتاليف مديريت چې د دارالعلوم حبيبيه په نوم اوڅار وو، د ټولو ښوونځيو تفتيش، د پوهنې د ټولنې دفتر، د دنننيو او دباندنیو ښوونکو او زده کوونکو دفتر، د ښوونکو د تنخوا دفتر، او د ښار د ښوونځيو دفتر.

په اونۍ کې دوه ځلي د ښوونې او روزنې په اړه غونډه کېده چې د پوهنې د بهير په اړه يې خبرې کولې؛ دباندنیو هيوادونو ته د زدکړو لپاره د زده کوونکو د استولو په اړه يې ډېر اند کاوی.

په 1296ل کال کې د لمړي ځل لپاره يو د طب ښوونځی پرانستل سو چې د طب ښوونه او روزنه پکښې کېده؛ د حبيبيې لېسې د اعداديه پړاو څخه فارغ سوي د طب ښوونځي زده کوونکي سول؛ د نوموړي ښوونځي پلان په عملي او نظري ښوونه او روزنه بشپړ سوی او پکښې د زدکړو موده څلور کالونه وه؛ پتېيل سوي ول چې په طب ښوونځي کې تر څلور کالونو زدکړو روسته به فارغ سوي زده کوونکي د لوړو زدکړو لپاره لندن ته ځي...

_______________

امير حبيب اللّٰه خان په 1297ل کال په لغمان کې ووژل سو

اللّٰه تعالیﷻ دې وبخښي

اللّٰه آمین