عزیمت شیرعلی‌خان از جمرود، گذرگاه خیبر – آوریل ۱۸۶۹

این نگاره امیر شیرعلی‌خان را بر اسب محبوبش، اندکی پیش از عزیمت از طریق گذرگاه خیبرنشان می‌دهد.

او پس از شرکت در دربار امباله در حال بازگشت به افغانستان بود.

امباله مرکز مهم نظامی بریتانیا در شمال هند

ویکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های نظامی حکومت بریتانیا در هند بود.

این شهر در مسیر ارتباطی دهلی، پنجاب و مرز افغانستان قرار داشت و برای اعزام نیرو به سمت شمال‌غرب اهمیت راهبردی داشت

شیرعلی‌خان (حدود ۱۸۲۵–۱۸۷۹)، پسر دوست‌محمدخان، پس از یک جنگ داخلی در سال ۱۸۶۸ بار دیگر بر تخت سلطنت افغانستان نشست.

او برای تحکیم حکومت خود و حفظ توازن میان رقابت بریتانیا و روسیه در دوران موسوم به «بازی بزرگ»، دعوت لرد مایو، نایب‌السلطنه هند و ششمین ارل مایو، را برای دیدار در امباله پذیرفت.

شیرعلی‌خان در نشست امباله در پی آن بود که حکومتش از سوی بریتانیا به رسمیت شناخته شود، کمک‌های مالی و تسلیحاتی دریافت کند و در عین حال استقلال افغانستان را حفظ نماید.

از سوی دیگر، بریتانیا می‌کوشید سیاست خارجی افغانستان را در راستای منافع خود هدایت کرده و نفوذ روسیه را محدود سازد.

در حدود ۲۷ مارس ۱۸۶۹، مراسم رسمی دربار امباله در شهر امباله، واقع در نزدیکی لاهور (در ایالت هاریانای هند امروزی)، برگزار شد و شیرعلی‌خان در آنجا با لرد مایو دیدار کرد.

هیات همراهان امیر را در این سفر، ولیعهد جوانش شاهزاده عبدالله جان، شماری از سرداران ارشد افغان و سید نورمحمد شاه، صدراعظم افغانستان، همراهی می‌کردند.

عکس‌های به‌جا‌مانده، امیر را در کنار افسران بریتانیایی از جمله سرجن-میجر هنری بلو، سرهنگ فردریک پولاک و سرهنگ کرافورد چمبرلین نشان می‌دهند.

مسیر سفر شیرعلی‌خان پس از عبور از گذرگاه خیبر و ورود به قلمرو تحت حاکمیت بریتانیا بود که در جمرود، واقع در دهانه گذرگاه خیبر، توقف کرد.

این تصویر هنگام بازگشت او در آوریل ۱۸۶۹ ثبت شده و امیر را سوار بر اسب، همراه با محافظان و همراهانش، اندکی پیش از عبور دوباره به سوی افغانستان نشان می‌دهد.

در نتیجه دیدار امباله در فضایی دوستانه برگزار شد، اما دستاوردهای سیاسی آن محدود بود:

رد درخواست‌های بریتانیا:

شیرعلی‌خان با استقرار یک نماینده دائمی بریتانیا در کابل مخالفت کرد، زیرا آن را تهدیدی برای حاکمیت و استقلال افغانستان می‌دانست.

امتیازات محدود:

او کمک مالی و هدایایی، از جمله تعدادی توپخانه، دریافت کرد؛ اما نه به اتحاد رسمی مورد نظرش دست یافت و نه به شناسایی کامل و تضمین‌شده‌ای که انتظار داشت.

مورخان، دیدار سال ۱۸۶۹ را یکی از مهم‌ترین نخستین تعاملات دیپلماتیک میان یک امیر افغانستان و حکومت راج بریتانیا می‌دانند.

با این حال، روابط دو طرف بعدها رو به تیرگی گذاشت و سرانجام به جنگ دوم افغانستان و بریتانیا (۱۸۷۸–۱۸۸۰) انجامید.

شیرعلی‌خان در جریان این جنگ به سوی روسیه عقب‌نشینی کرد و در سال ۱۸۷۹ در مزار شریف درگذشت.

در انزمان از عقب نشینی شیر علی خان معلوم می‌شود که بیشتر با روسیه وابسته بوده است.

بسیاری از عکس‌های این سفر امروزه در آرشیوهایی همچون کتابخانه بریتانیا و ویکی‌مدیا نگهداری می‌شوند.

۲۴ سال بعد از این دیدار معاهده ی دیورند میان عبدالرحمن خان و مورتیمیر دیورند امضا شد.

برگردان به فارسی از صفحه ی افغانستان-پاکستان.

هارون ظاهری