گذر اندرابی کابل
اگردرمحلهی پرجنب وجوش پلباغ عمومی بایستید و به چهار سوی شهر بنگرید، هزاران عابر را خواهید دید که در رفتوآمدند و به گوشهوکنار شهر میروند. از همانجا، اگر بهسوی مسجد تاریخی شاه دوشمشیره حرکت کنید، بیتردید از کنار دریای کابل خواهید گذشت؛ جایی که عمارتهای قدیمی به سبک اروپایی خودنمایی میکنند؛ ساختمانهایی که بیشترشان کلاهدوزیها، خیاطیها و عینکفروشیهای مشهور شهر را در خود جای دادهاند. مسیری که در آن گام میزنید، گذر اندرابی است؛ محلهای با نزدیک به چهارصد سال پیشینهی تاریخی که امروز بهعنوان قلب شهر کابل شناخته میشود.
چند ماه پیش، مطالبی دربارهی پیشینهی تاریخی گذر اندرابی منتشر کرده بودم و خوشبختانه با واکنشهای مثبت فراوانی روبهرو شد. اینبار نیز میخواهم بار دیگر به معرفی این گذر بپردازم، تا سهم کوچکی در حفظ حافظهی جمعی کابل داشته باشم.
گذر اندرابی؛
روایتی از چهارصد سال تاریخ در شمال دریای کابل
کابل شهریست که هر کوچه و گذرش لایههایی از تاریخ را در خود نهان کرده است. در میان این بافت کهن، گذر اندرابی در شمال دریای کابل، از پل باغ عمومی تا مسجد شاه دوشمشیره امتداد مییابد و از جمله گذرهای تاریخی شهر به شمار میرود که پیشینهی آن به حدود چهارصد سال میرسد.
پیشینه و وجه تسمیه
بر بنیاد روایتهای تاریخی، گروهی از مردم ولسوالی اندراب ولایت بغلان در گذشته به کابل آمده و در این محل سکونت گزیدند؛ از همین رو این گذر به نام «اندرابی» شهرت یافت. برخی نیز باور دارند که این منطقه پیش از آن به نام «پنگانی» یاد میشد و با معبد آسمایی و حضور هندوان کابل پیوند تاریخی داشته است. (۱) (۲) (۴)
در روایت دیگری آمده است که پس از انتقال پایتخت توسط تیمورشاه درانی به کابل، گذرهای شهر نامگذاری رسمی شدند و این محل نیز به دلیل اسکان خانوادههای منسوب به اندراب، «اندرابی» نام گرفت. حتی نقل است که پیوند خانوادگی تیمورشاه با اندراب در این نامگذاری بیتأثیر نبوده است (۲)(۴).
همچنان روایتی دیگر، ماجرای انتقال خرقه مبارک در زمان احمدشاه درانی را با شکلگیری این گذر مرتبط میداند؛ بر اساس این روایت، پس از گفتوگو و توافق با مردم اندراب، محل کنونی اندرابیها برای اسکان آنان در کابل تعیین شد (۳)(۴).
بافت تاریخی و رونق اجتماعی
گذر اندرابی در میان ده افغانان، جوی شیر، دریای کابل و شاه دوشمشیره موقعیت دارد و از دیرباز یکی از محلات پرجنبوجوش شهر بوده است. در این محل باغهایی چون باغ علمگنج و باغ زرنگار قرار داشت که بر زیبایی آن میافزود.
در دورههای بعد، بهویژه در زمان محمد نادرشاه، با اعمار سرکهای جدید در دو سوی دریای کابل، این گذر رونق بیشتری یافت. دکانهای کلاهدوزی، سرای فروش حیوانات و پوست، و بازارهای محلی، این منطقه را به یکی از مراکز مهم تجاری کابل بدل ساخته بود (۱)(۴).
به روایت منابع، در گذشته شماری از رجال دولتی و شخصیتهای فرهنگی در این محل زندگی میکردند و هنوز هم حدود دوصد خانه تاریخی در آن باقی مانده است. با این حال، جنگهای داخلی و بیتوجهیهای شهری، آسیبهای جدی به بافت تاریخی آن وارد کرده است. از جمله خانههای تاریخی این گذر میتوان به منزل سردار محمد عمرخان فرزند امیر عبدالرحمن خان، منزل میرزا عبدالله خان نواسه غلام حیدرخان چرخی که قدمت آن به دوره امیر دوست محمدخان میرسد، اولین ساختمان مهندسان انگلیس در کنار دریای کابل که هنوز هم باقی مانده، عمارات دو منزله کنار دریای کابل و مسجد شریف شاه نقشبندی اشاره کرد. (۲)(۴) (۳).
مسجد اندرابی
در قلب این گذر، مسجد اندرابی قرار دارد که برخی آن را «مسجد علیا» نیز مینامند. قدمت آن به حدود یک قرن میرسد، هرچند با توجه به سابقه سکونت چهارصد ساله اندرابیها، احتمال وجود مسجدی قدیمیتر در همین محل بعید نیست. گفته میشود که بنای فعلی توسط میرزا محمدقاسم خان بازسازی یا اعمار شده است (۱).
این مسجد گنجایش بیش از ۱۵۰ نمازگزار را دارد و از دیرباز محل برگزاری نمازهای پنجگانه و مراسم فاتحهخوانی مردم صفحات شمال، بهویژه بغلان، سمنگان، بدخشان و تخار بوده است.
در کنار آن، مسجدی دیگر با ساختار خشت پخته و گنبدی نیز در این گذر وجود دارد که به هدایت مادر امانالله خان اعمار شده و دارای اتاقهایی برای خطیب و مؤذن بوده است. با وجود اهمیت تاریخی، هر دو مسجد با خطر فرسایش و تخریب روبهرو اند (۳).
معماری خانههای اندرابی
بک
خانههای قدیمی این گذر نمونهای از معماری سنتی کابلاند؛ دیوارهای پخسهای، دروازههای چوب بلوط با تزیینات فلزی، پنجرههای اورسی با شیشههای رنگین، رفها و تاقچههای مزین به قرآن، دیوان حافظ و آثار ادبی کلاسیک، جلوهای از فرهنگ زیستی مردم این محل را بازتاب میدهد. این معماری، افزون بر کارکرد دفاعی، هویت فرهنگی ساکنان را نیز نمایندگی میکند (۳).
چالشهای امروز
با تطبیق ماسترپلان شهری و احداث جاده میوند و سرکهای جدید، چهره تاریخی گذر دگرگون شد. هرچند بخشی از این ساحه بهعنوان منطقه تاریخی مورد توجه قرار گرفته، اما کوچههای تنگ، فرسایش بناها، انبار زباله و بیتوجهی نهادهای مسئول، آینده این میراث شهری را با نگرانی مواجه ساخته است (۲)(۳).
حافظهی جمعی و روایتهای محلی
در کوچه اندرابی دکان کریم مارگیر که از معروفترین باشندهگان این محلهبود، قرار داشت. مردم نزد وی بخاطر تداوی بعضی امراض مانند زردی مراجعه میکردند. در امتداد جاده اندرابی دکانهای مختلفی فعالیت داشتند؛ از جمله ساعتسازی حسین، دکان کلچهفروشی ایوب، دواخانه، چایفروشی و شیرینیفروشی که در گذشته فالودهفروشی بود. همچنین در همین مسیر ایستگاه موترهای سرویس و تکسیها قرار داشت که مسافران را به سمت دانشگاه و کوتهسنگی انتقال میدادند. در کنار آن هوتل آریانا کابل نیز قرار داشت. (۵)
کافی ملنگ و شبهای رمضان
در بخش غربی جاده، قهوهخانهای به نام «کافی ملنگ» وجود داشت که در شبهای ماه مبارک رمضان به محل گردهمایی مردم تبدیل میشد. در اینجا استاد سرآهنگ آوازخوانی میکرد و مردم پیش از آمدن او برای گرفتن جا در قهوهخانه جمع میشدند. گاهی ازدحام چنان زیاد میشد که بسیاری از افراد در بیرون قهوهخانه و کنار دکه کنار دریا منتظر میماندند تا با بیرون رفتن یکی از حاضران بتوانند وارد شوند. (۵)
در کنار این قهوهخانه تجارتخانه و مطبعه غلام محمد شعاع قرار داشت و در طبقه بالای آن معاینهخانه دکتر قاسم صابری فعالیت میکرد.
کافی پشتون و محفل شطرنجبازان
پس از چند دکان دیگر، قهوهخانهای به نام «کافی پشتون» قرار داشت که توسط آغا صاحب کرایه شده بود و مالک اصلی آن سردار غیاث—از مسخرههای دربار—بود. در این قهوهخانه میزهای شطرنج همواره برپا بود و شطرنجبازان در کنار هم به رقابت دوستانه میپرداختند. تماشاگران نیز در اطراف میزها جمع میشدند و گاهی هر کدام حرکت دلخواه خود را پیشنهاد میکردند. (۵)
پایان سخن
گذر اندرابی امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند حفاظت، مرمت اصولی و معرفی بهعنوان یک مسیر فرهنگی ـ تاریخی است؛ مسیری که هم روایت کوچ و اسکان مردم اندراب را در دل دارد و هم خاطره تجارت، دیانت و زندگی شهری کابل قدیم را.
سروش مهرنوش نیکزاد
منابع
۱) محمود، شاه محمود. «گذر و مسجد اندرابی کابل»، وبلاگ افغانستان فردا.
۲) وبسایت شاروالی کابل. «گذر اندرابی».
۳) اسدی، عینالدین. «معرفی گذر اندرابی»، وبسایت مشعل.
۴) پوپل، کریم. «گذر اندرابی کابل»، وبسایت سپیدهدم.
۵) رحمانی، غلام سخی. چهارچته سرچوک کابل
۶) مهرنوش، سروش نیکزاد. گذر اندرابی. ویبلاگ
هشتگها: #سروشمهرنوشنیکزاد #گذراندرابی #کابلقدیم